Theo sử sách để lại, tướng công Nguyễn Văn Nghi thọ 69 tuổi (1515-1584), sinh ra trong một gia đình khoa bảng. Cha và anh của ông đều là những người giữ trọng trách trong triều đình.
Năm Giáp Dần (1554), niên hiệu Thuận Bình thứ 6 dưới triều vua Lê Trung Tông, ông đỗ Nhất giáp. Là người liêm chính, trọng khuôn phép, ông được Trịnh Kiểm tin cậy giao giữ chức Hiệu lý Viện Hàn lâm.
Năm 1556, khi vua Lê Anh Tông lên ngôi, ông được cử vào cung dạy học cho nhà vua và được trọng dụng. Đến năm sau, ông được thăng chức Cấp sự bộ Khoa, kiêm quản lý tài chính, sau đó lần lượt đảm nhiệm các chức vụ Tả Thị lang Bộ Binh và Tống ký lục Chính dinh.
Đến năm 1580, dưới triều vua Lê Thế Tông, ông giữ chức Tả Thị lang Bộ Lại, vào hầu vua tại điện Kính Diên, kiêm Học sĩ Đông các. Khi Lê Thế Tông còn nhỏ tuổi, nhà vua tiếp tục mời ông làm thầy dạy.
Khi qua đời, ông được đích thân nhà vua truy tặng chức Thượng thư Bộ Công và gia phong Thái Bảo.
Theo sử sách, đền thờ Nguyễn Văn Nghi được xây dựng từ năm 1617, niên hiệu Hoàng Định thứ 18, dưới triều vua Lê Kính Tông (1600-1619). Đến năm 1628, người con trai thứ hai của ông là Binh bộ Thượng thư, Đăng Quận công Nguyễn Khải đã mở rộng quy mô kiến trúc của khu di tích.
Khu di tích đặc biệt
Cụm di tích có tổng diện tích khoảng 38.000m². Khu đền thờ - lăng mộ Nguyễn Văn Nghi gồm nhiều hạng mục kiến trúc với chức năng khác nhau, được bố trí theo kiểu "nội công, ngoại quốc", gồm hai vòng thành khép kín: thành đất (thành ngoại) ở bên ngoài và thành đá (thành nội, rộng khoảng 16.000m²) ở bên trong.
Bên trong thành nội là các công trình kiến trúc gỗ được xây dựng theo hình chữ "Công", chữ "Tam", chữ "Nhị" và chữ "Nhất", tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc thời Hậu Lê.
Con đường dẫn từ thành ngoại vào khu nội viên được lát bằng đá tảng. Hai bên đường là hàng tượng chó đá, ngựa đá, voi đá và tượng thần hộ pháp.
Hai tấm bia đá rộng hơn 2,5m được đặt đối xứng hai bên lối vào. Trong đó, một tấm bia, bao gồm cả phần mái che, được đục từ nguyên một khối đá, gây ấn tượng bởi kỹ thuật chế tác tinh xảo với từng dòng chữ và hoa văn được chạm khắc công phu. Ngoài ra, trong khuôn viên còn có một giếng cổ với những họa tiết trang trí tinh tế.
Cổng vào có dạng mái vòm, phía trên khắc ba chữ "Tướng công môn". Tường thành bằng đá bao quanh cao gần 2m, rộng khoảng 1,5m, được dựng bằng hai hàng đá tảng, phần giữa đắp đất, phía trên phủ các phiến đá hình mai rùa. Tổng chiều dài tường thành nội lên tới gần 1km. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, một phần tường thành đã bị tháo dỡ để làm cầu, cống, khiến nhiều hạng mục bị thất lạc.
Mới đây, UBND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành quyết định phê duyệt Dự án khai quật khảo cổ tổng thể Di tích lịch sử - văn hóa, kiến trúc nghệ thuật đền thờ Nguyễn Văn Nghi với tổng mức đầu tư gần 8,8 tỷ đồng.
Mục tiêu của dự án là bổ sung tư liệu khoa học nhằm xác định đầy đủ giá trị, phạm vi, quy mô, cấu trúc và các yếu tố liên quan của di tích, làm cơ sở phục vụ công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích trong thời gian tới.
.svg){kind=icon}
