
Từ những mùa vụ thua lỗ đến sinh kế mới ngay tại bản làng
Bà Liễu Thị Thơm, sinh năm 1975, người dân tộc Nùng ở bản Đồng Thép, xã Yên Thế (Bắc Ninh), từng nhiều năm chật vật tìm kế sinh nhai. Gia đình có vài nghìn mét vuông đất, trước đây chủ yếu làm ruộng, trồng vải và từng chuyển sang chăn nuôi gà với hy vọng cải thiện thu nhập.
Từ năm 1994, gia đình bà Thơm có gần 10 năm trồng vải trên đất đồi. Tuy nhiên, có thời điểm giá vải xuống chỉ còn 800-1.000 đồng/kg, tiền bán quả không đủ bù công chăm sóc. Sau đó, gia đình chuyển sang nuôi hàng nghìn con gà nhưng liên tiếp thua lỗ hai lứa do dịch bệnh và giá bán giảm sâu, có lúc chỉ còn hơn 28.000 đồng/kg.
Gia đình từng rơi vào cảnh nợ nần, phải bán đàn gà, còn bà Thơm đi làm công nhân may găng tay, quần áo tại một doanh nghiệp.
Bước ngoặt đến khi HTX Dược liệu Thiện Tâm được thành lập ngay tại địa phương. Được ông Phạm Văn Thiện, Giám đốc HTX, mời tham gia, bà Thơm trở thành thành viên và người lao động của HTX. Công việc của bà trải qua nhiều công đoạn, từ trồng, chăm sóc, thu hoạch cây dược liệu đến làm việc trong xưởng, đóng gói và chuẩn bị hàng hóa.
Theo bà Thơm, thu nhập từ công việc tại HTX tương đương khi đi làm công ty, nhưng thuận lợi hơn vì ở gần nhà. So với làm ruộng trước đây, công việc mới mang lại nguồn thu tốt hơn và đều đặn hơn. Hiện thu nhập bình quân của lao động tại HTX khoảng 10,5 triệu đồng/người/tháng.

Câu chuyện của bà Thơm phản ánh một phần thực tế sinh kế tại bản Đồng Thép, nơi có đông đồng bào dân tộc Nùng, Tày sinh sống. Theo bà, khoảng 70% người dân trong bản vẫn làm ruộng, trong khi nhiều lao động trẻ đi làm tại các khu công nghiệp ở Quang Châu, Việt Yên. Hoạt động sản xuất, kinh doanh tại chỗ còn hạn chế, chủ yếu có một số xưởng may nhỏ và cơ sở chế biến gỗ.
Vì vậy, sự xuất hiện của HTX dược liệu đã mở thêm cơ hội việc làm cho người dân, nhất là phụ nữ và lao động trung niên. Thay vì phải đi làm xa hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào sản xuất nông nghiệp, họ có thể tham gia vào các công đoạn sản xuất ngay tại bản làng.
Đưa cây thuốc thành sản phẩm hàng hóa, tạo sinh kế cho người dân
Người khởi xướng mô hình là ông Phạm Văn Thiện. Với nghề thuốc gia truyền của gia đình và những kiến thức tích lũy trong quá trình công tác, ông sớm nhận thấy tiềm năng phát triển cây dược liệu tại địa phương.
Năm 2015, ông bắt đầu trồng cà gai leo, chè vằng, xạ đen, đinh lăng trên hơn 1ha đất của gia đình. Nhận thấy nếu chỉ bán cây dược liệu thô thì giá trị kinh tế chưa cao, ông quyết định đầu tư hơn 1 tỷ đồng mua máy móc, xây dựng cơ sở chế biến, chiết xuất dược liệu thành cao thành phẩm.
Khi sản phẩm được thị trường đón nhận, ông Thiện vận động các hộ dân xung quanh cùng trồng dược liệu để cung cấp nguyên liệu. Tháng 6/2019, HTX Dược liệu Thiện Tâm chính thức thành lập. Từ 15 thành viên ban đầu, đến nay HTX có 17 thành viên, tổ chức sản xuất và liên kết với người dân để phát triển vùng nguyên liệu.

Theo ông Thiện, khu vực bản Đồng Thép có điều kiện thổ nhưỡng phù hợp với nhiều loại cây dược liệu. Đất đồi thấp, khả năng thoát nước tốt cùng nguồn nước tưới từ các kênh Cẫu Rễ, kênh Tây và đập Tân Gia tạo thuận lợi cho canh tác.
Hiện HTX phát triển các loại cây như cà gai leo, đinh lăng, xạ đen, ngũ gia bì, sen nước... với tổng diện tích trồng hơn 10ha. Dược liệu sau thu hoạch được đưa về chế biến thành cao, đóng gói và phân phối ra thị trường. HTX hiện có 8 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao.
Không chỉ tạo đầu ra cho vùng nguyên liệu, hoạt động chế biến còn giúp HTX nâng giá trị sản phẩm và tạo thêm việc làm tại địa phương. Ba năm gần đây, doanh thu của HTX đạt hơn 1 tỷ đồng mỗi năm. HTX sử dụng 7-10 lao động mỗi ngày, trong đó có 3 lao động là người dân tộc thiểu số. Vào mùa thu hoạch, đơn vị thuê thêm nhân công thời vụ.
Sản phẩm của HTX được tiêu thụ thông qua các gian hàng của Liên minh Hợp tác xã, cửa hàng tại một số tỉnh và các kênh bán hàng trực tuyến. Đây là hướng đi giúp sản phẩm dược liệu địa phương tiếp cận thị trường rộng hơn, thay vì chỉ phụ thuộc vào việc bán nguyên liệu thô.
Tuy nhiên, để mô hình tạo sinh kế rộng hơn, việc mở rộng vùng nguyên liệu, thu hút thêm hộ dân tham gia và duy trì đầu ra ổn định vẫn là những yếu tố quan trọng. Bên cạnh đó, nâng cao chất lượng sản phẩm, phát triển thương hiệu và mở rộng thị trường cũng quyết định khả năng phát triển lâu dài của HTX.
Từ câu chuyện của bà Thơm có thể thấy, cây dược liệu có thể trở thành một hướng sản xuất tạo thêm thu nhập cho người dân khi được tổ chức trồng trọt, chế biến và tiêu thụ theo chuỗi. Với những lao động từng phải rời quê đi làm xa, mô hình này còn mở thêm cơ hội tìm việc làm ngay tại nơi sinh sống.
