Những cánh sóng VIBA (bài 1)

Kỳ 1: Ý tưởng của lãnh đạo Tổng cục Bưu điện về sự ra đời mạng vô tuyến chuyển tiếp (Viba):

Thêm một phương thức thông tin cho điện chính miền Bắc

Để hỗ trợ cho phương thức thông tin hữu tuyến và vô tuyến sóng ngắn, đảm bảo thông tin liên lạc thông suốt trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Tổng cục Bưu điện đã đề nghị và được Cộng hòa dân chủ (CHDC) Đức đồng ý viện trợ một hệ thống thông tin viba băng hẹp. Sự kiện này đã mở đầu cho thời kỳ đáng nhớ, đầy tự hào của “các chàng trai, cô gái Viba”.

Góp phần đáp ứng nhu cầu thông tin

Giai đoạn từ năm 1955 đến giữa năm 1964 là thời kỳ hoà bình trên miền Bắc, quân dân miền Bắc tiến hành công cuộc khôi phục kinh tế, tiến lên xây dựng và bảo vệ CNXH. Trong thời kỳ này, thông tin liên lạc của ta chỉ có 2 phương thức là viễn thông hữu tuyến và vô tuyến sóng ngắn.

Mạng thông tin hữu tuyến chủ yếu được truyền dẫn trên đường dây trần. Với sự giúp đỡ của các nước XHCN, mạng hữu tuyến của ta được trang bị một số thiết bị ghép kênh như: tải ba 1 kênh TFC của Cộng hoà dân chủ (CHDC) Đức; thiết bị tải ba 2 kênh B2 của Liên Xô; thiết bị tải ba 3 kênh BBO-3 của Hungary; thiết bị tải ba 3 kênh ZM202 và thiết bị tải ba 12 kênh ZM312 của Trung Quốc…Mặc dù vậy, dung lượng của mạng lưới hữu tuyến khi đó vô cùng eo hẹp, số lượng kênh báo và kênh thoại vẫn rất hạn chế. Đơn cử như, thông tin đường dài quốc tế bằng hữu tuyến khi đó chỉ gồm 3 tuyến điện thoại Hà Nội - Nam Ninh, Hà Nội - Bắc Kinh, Hà Nội - Mat-xcơ-va (thông qua đường trung gian Bắc Kinh) và 1 kênh điện báo Hà Nội - Nam Ninh. Còn hệ thống vô tuyến sóng ngắn chủ yếu để làm điện báo và theo phiên, liên lạc điện thoại rất khó khăn.

Rõ ràng là, với 2 phương thức thông tin nói trên chưa thể đáp ứng được nhu cầu thông tin liên lạc. Đây cũng là một trong những động lực để Tổng cục Bưu điện tính toán đến việc bổ sung thêm phương thức thông tin mới cho mạng lưới thông tin liên lạc nước nhà.

Cùng hữu tuyến đảm bảo liên lạc thời chiến

Ngày 5/8/1964, Mỹ đã mở đầu cuộc chiến tranh phá hoại trên miền Bắc. Trung ương Đảng nhận định “đế quốc Mỹ có thể mở rộng chiến tranh cục bộ ra miền Bắc”. Trước nhận định này, Tổng cục Bưu điện đã có những bước chuẩn bị để có thể đảm bảo thông tin liên lạc nếu chiến tranh cục bộ mở rộng ra miền Bắc. Một mặt, Tổng cục chỉ đạo chuyển tất cả các thiết bị thông tin vào các hầm, các hang đá hoặc đưa đến những nơi có địa hình vững chắc, an toàn, có công sự che chắn để tránh sự phát hiện, đánh phá của đế quốc Mỹ; đồng thời, tổ chức dịch chuyển các tuyến đường dây xa các trọng điểm đánh phá của địch như: Hải Phòng, Vinh…, xây dựng các đường vòng, đường tránh, đường dự phòng để hạn chế những thiệt hại do bom Mỹ, đảm bảo thông tin liên lạc.

Mặt khác, lãnh đạo Tổng cục khi đó cũng cân nhắc đến việc lựa chọn phương thức thông tin mới, cơ động, phù hợp hơn với điều kiện có chiến tranh ở miền Bắc. Bởi lẽ, ngay sau khi phát động chiến tranh phá hoại miền Bắc vào năm 1964, một trong những mục tiêu quan trọng mà địch nhắm tới là cắt đứt mạng lưới thông tin liên lạc để ta không thể chỉ đạo, điều hành vận chuyển gạo, xăng dầu, súng đạn viện trợ cho chiến trường miền Nam. Thời kỳ đó, mạng thông tin hữu tuyến truyền dẫn trên đường dây trần của ta cũng bị đánh phá nghiêm trọng, đặc biệt là tuyến thông tin vào khu IV (Thanh Hoá, Nghệ An). Làng hữu tuyến ngày đó còn truyền nhau câu: “Đứt dây như đứt ruột, gẫy cột như gẫy xương” để khẳng định tinh thần quyết tâm bảo vệ nối thông các tuyến thông tin. Mỗi khi đường dây bị đánh phá, anh em đường dây đã không quản ngại hy sinh để nối dây. Mặc dù vậy, việc nối dây vẫn mất rất nhiều thời gian, mạng thông tin liên lạc vẫn bị gián đoạn, phần nào ảnh hưởng đến việc chỉ đạo, điều hành của Trung ương Đảng và Chính phủ tới các vùng trọng điểm, các tỉnh, huyện trong nước. Trước tình hình mạng hữu tuyến khó đảm bảo thông tin thông suốt, lãnh đạo Tổng cục đã tính đến phương án kêu gọi các nước XHCN viện trợ cho chúng ta một hệ thống viba băng hẹp. Năm 1966, Tổng cục Bưu điện đã xin Chính phủ đề nghị CHDC Đức giúp ta thiết lập một hệ thống thông tin viba (vô tuyến chuyển tiếp). Đề nghị này đã được phía Đức chấp thuận, đưa đến sự ra đời của công trình K21-95.

Về khối lượng công trình, CHDC Đức đã viện trợ cho ta một hệ thống thiết bị mang tên RVG-950 cho phép ghép 5 kênh, được trang bị trên các xe rơ-bua. Công trình này có tổng cộng 72 xe ôtô rơ-bua trang bị thiết bị, rất cơ động và cho phép triển khai nhanh chóng. Trong đó, 68 xe trang bị thiết bị viba RVG-950 gồm có: 11 trạm rẽ, 23 rơ-le để thực hiện chuyển tiếp thông tin, 34 chiếc đầu cuối; 2 xe phục vụ công tác sửa chữa thiết bị và 2 xe trang bị thiết bị tải ba 12 kênh đi trong cáp để làm các đường trung kế, ví dụ các trạm viba có thể dùng tải ba này đi trong cáp để dẫn hệ thống. Ngoài ra, các xe còn được trang bị máy nổ và ac-quy để có thể phục vụ cơ động.

Cuối năm 1968, hệ thống thiết bị viba RVG-950 được chuyển từ Đức sang, toàn bộ 72 ôtô rơ-bua thông tin được tập kết tại Đài thu Quế Dương (thuộc địa phận Sơn Đồng, Dương Liễu, Hà Nội ngày nay). Ngay từ khi phía Đức đang sản xuất thiết bị viện trợ cho ta, Tổng cục Bưu điện đã cử 2 đoàn gồm 12 cán bộ sang học tập, bồi dưỡng tại CHDC Đức nhằm nắm bắt cách thức thiết kế, xây dựng và quản lý hệ thống thông tin vô tuyến chuyển tiếp RVG-950.

(Ghi theo lời kể của ông Hoàng Bạn, nguyên Cục phó Cục kiến thiết cơ bản và ông Nguyễn Quang Trung, cán bộ Cục kiến thiết cơ bản)