“Đến một lúc, mọi người sẽ hối hận”, “Con không thể gây thêm gánh nặng cho mọi người nữa đâu”… là những câu nói cha mẹ không nên xem nhẹ, bởi đó có thể là tín hiệu cho thấy trẻ đang gặp vấn đề tâm lý và cần được hỗ trợ kịp thời.
PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ thông tin trên bên lề hội thảo về tâm lý lâm sàng tại Việt Nam, do nhà trường phối hợp tổ chức ngày 16/10.
Những câu nói của trẻ cảnh báo vấn đề tâm lý
Theo ông Nam, khảo sát gần đây của nhà trường đối với học sinh THCS và THPT cho thấy khoảng 20% học sinh tham gia có vấn đề về sức khỏe tâm thần ở mức cần hỗ trợ. Những dấu hiệu bất ổn ở trẻ có thể xuất hiện từ sớm nhưng không được người lớn nhận ra hoặc phản hồi đúng cách.
Trước khi có hành vi tự hại, trẻ thường xuất hiện nhiều dấu hiệu “dồn nén” như chán nản, thu mình, ít kết nối với những người xung quanh hoặc liên tục nói những điều tiêu cực. Chẳng hạn: “Mọi chuyện cũng thế thôi”, “Đến một lúc mọi người sẽ phải hối hận” hoặc “Rồi con cũng không thể gây thêm gánh nặng gì cho mọi người nữa đâu”.
Một số trẻ còn cho đi đồ vật yêu quý, sắp xếp lại đồ đạc hoặc viết lời dặn dò cho người thân.
“Nếu cha mẹ dành thời gian cho con sẽ nhận thấy những dấu hiệu thay đổi của trẻ và các hành vi nguy cơ”, ông Nam nói.
Tuy nhiên, một số phụ huynh lại cho rằng nên để trẻ yên tĩnh khi con nói những điều tiêu cực. Trẻ có thể hiểu sự im lặng ấy là dấu hiệu cho thấy mình không được quan tâm, từ đó càng thu mình và khó chia sẻ.
Bà Giang Ngọc Thụy Vy, Phó Chủ tịch Hội Tâm lý trị liệu Việt Nam, cũng cho rằng những thay đổi về lời nói, hành vi và cảm xúc có thể là dấu hiệu trẻ đang gặp vấn đề. Trẻ có thể ít giao tiếp với gia đình, trở nên rụt rè, sợ hãi hoặc thường xuyên gây hấn với người xung quanh.
Theo bà, một số trẻ đã nhận ra vấn đề nhưng không được cha mẹ coi trọng những chia sẻ của mình. Khi cha mẹ cho rằng “có gì đâu”, trẻ càng khép kín khiến gia đình chỉ nhận ra mức độ nghiêm trọng khi xuất hiện những biểu hiện rõ rệt. Bà cũng từng gặp những trường hợp trẻ tự gây tổn thương cho bản thân nhưng cố che giấu dấu vết.
Không gian mạng khiến trẻ càng thêm cô độc
Theo bà Giang Ngọc Thụy Vy, khó khăn tâm lý ở trẻ vị thành niên có thể bắt nguồn từ những vấn đề trong gia đình, áp lực học tập, thi cử và sự so sánh với bạn bè. Khi thiếu người chia sẻ, trẻ dễ cảm thấy bối rối, cô độc.
Không gian mạng có thể làm gia tăng rủi ro khi trẻ tìm đến các nhóm trực tuyến có nội dung tiêu cực hoặc cổ súy hành vi nguy hiểm. Bà Vy cho biết từng gặp trường hợp thân chủ nhiều lần được bạn bè trên mạng chia sẻ cách tự sát. Việc liên tục tiếp xúc với nội dung như vậy có thể khiến người đang gặp bế tắc càng chìm sâu vào trạng thái tiêu cực.
PGS.TS Trần Thành Nam cũng lưu ý việc sử dụng AI và mạng xã hội đặt ra những thách thức mới đối với sức khỏe tâm thần của người trẻ. Tiếp xúc liên tục với thông tin bạo lực, gây căng thẳng hoặc tham gia các nhóm cổ súy hành vi nguy hiểm có thể ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát cảm xúc và làm gia tăng nguy cơ hành động thiếu an toàn.
Để hỗ trợ trẻ, theo ông Nam, cha mẹ cần bình tĩnh tìm hiểu, lắng nghe mà không phán xét hay trách móc hoặc lập tức quy kết con đang làm quá vấn đề. Những hoạt động đơn giản như cùng con đi dạo hoặc thực hiện bài tập thư giãn cũng có thể giúp trẻ cởi mở hơn. Nếu biểu hiện bất ổn kéo dài, ngày càng nghiêm trọng hoặc trẻ có hành vi tự hại, gia đình cần tìm sự hỗ trợ chuyên môn thay vì chờ con tự vượt qua.
Bên cạnh sự đồng hành của gia đình, bà Giang Ngọc Thụy Vy cho rằng cần tăng cường nhân lực hỗ trợ sức khỏe tâm thần. Bà dẫn số liệu Việt Nam có khoảng 0,1 nhân viên tâm lý lâm sàng trên 100.000 dân, thấp hơn nhiều so với mức trung bình thế giới.
Hoạt động tư vấn tâm lý học đường cũng cần chuyển từ xử lý khủng hoảng sang chủ động phòng ngừa, thông qua sàng lọc, trang bị kỹ năng ứng phó với căng thẳng và hướng dẫn học sinh tìm kiếm sự trợ giúp. Theo bà Vy, nhà trường cần giúp học sinh hiểu rằng chăm sóc sức khỏe tâm thần là nhu cầu bình thường, không phải dấu hiệu của sự yếu đuối hay bất thường.
.svg){kind=icon}
