Lần theo chiều dài lịch sử, một trong những điểm khởi đầu đặc biệt của hành trình khám phá di sản vật thể Gia Lai là Di tích khảo cổ Rộc Tưng - Gò Đá ở khu vực An Khê.
Những cuộc khai quật khảo cổ tại đây đã phát hiện hệ thống công cụ đá có niên đại rất sớm, đưa Rộc Tưng - Gò Đá trở thành một địa điểm quan trọng trong nghiên cứu thời kỳ sơ kỳ Đá cũ ở Việt Nam. Với những giá trị đặc biệt về khảo cổ học và lịch sử, Rộc Tưng - Gò Đá được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2022.
Đáng chú ý, câu chuyện về Rộc Tưng - Gò Đá không còn chỉ nằm trong những hố khai quật hay kho lưu giữ hiện vật. Đầu năm 2026, Bảo tàng Pleiku đưa khoảng 50 hình ảnh, tư liệu, hiện vật của di tích đến trưng bày tại Nhà trưng bày Tây Sơn Thượng Đạo. Những công cụ đá tưởng như chỉ dành cho giới nghiên cứu qua đó được kể lại bằng một ngôn ngữ gần gũi hơn với công chúng, trở thành một phần của hành trình khám phá lịch sử vùng đất.
Câu chuyện khảo cổ của Gia Lai vẫn đang tiếp tục được bổ sung. Dọc lưu vực sông Ba, tỉnh triển khai nhiệm vụ khoa học khảo sát, nghiên cứu các di tích thời tiền sử, nhằm xác định đặc điểm di tích, di vật, niên đại và mối liên hệ giữa các địa điểm khảo cổ. Những nghiên cứu này không chỉ có giá trị khoa học mà còn tạo thêm cơ sở cho quản lý, bảo tồn và từng bước hình thành những sản phẩm văn hóa - du lịch có chiều sâu.
Ở một lớp văn hóa muộn hơn, di tích Chăm An Phú mở thêm cánh cửa nhận diện lịch sử vùng đất. Kết quả khai quật được công bố đầu năm 2026 cho thấy tại trung tâm chánh điện đã phát lộ một hố Trí bảo tạng còn nguyên vẹn, được đánh giá là đầy đủ nhất trong số các di tích Chăm từng được khai quật. Những dấu tích kiến trúc, nghệ thuật và tín ngưỡng ở An Phú cho thấy không gian văn hóa Champa không chỉ hiện diện dọc duyên hải mà từng lan tỏa sâu vào vùng Tây Nguyên.
Nếu An Phú phần lớn vẫn nằm dưới lòng đất thì về phía biển, dấu ấn Champa hiện diện bằng những công trình kiến trúc đồ sộ. Trong không gian Gia Lai mới, hệ thống Tháp Đôi, Bánh Ít, Cánh Tiên, Phú Lốc, Thủ Thiện và Dương Long tạo nên một tuyến di sản đặc biệt, bổ sung cho những giá trị văn hóa của đại ngàn một lớp trầm tích văn minh Champa rực rỡ.
Nổi bật trong số đó là Dương Long, quần thể ba ngọn tháp được xây dựng khoảng cuối thế kỷ XII - đầu thế kỷ XIII. Tháp Giữa cao 38,81 m, tháp Nam 32,94 m và tháp Bắc 31,76 m. Những phù điêu Brahma, Kala, Indra, Naga, Makara, cánh sen cùng kỹ thuật xây gạch, sử dụng đá sa thạch cho thấy trình độ kiến trúc, điêu khắc và đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân Champa thời Vijaya.
Di sản hơn 800 năm tuổi này cũng đang được tiếp tục “chữa lành”. Dự án tu bổ Dương Long có tổng kinh phí hơn 90 tỷ đồng; đến tháng 7/2026, khoảng 40% khối lượng công việc đã được thực hiện. Việc tu bổ vì thế không đơn thuần là gia cố ba ngọn tháp cổ, mà còn mở ra khả năng khai thác tốt hơn giá trị của một Di tích quốc gia đặc biệt trong không gian du lịch văn hóa Gia Lai.
Mỗi di tích đang góp một mảnh ghép vào câu chuyện lớn hơn về con người và vùng đất Gia Lai. Giá trị của chúng không chỉ nằm ở tuổi đời của một ngọn tháp, một công cụ đá hay một dấu tích khảo cổ, mà còn ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, văn hóa với du lịch, bảo tồn với phát triển.
Điều đáng chú ý trong năm 2026 là những di sản ấy đang được đặt vào một không gian phát triển rộng hơn. Khi được nghiên cứu sâu hơn, bảo tồn đúng cách, số hóa, kể lại hấp dẫn và kết nối thành những sản phẩm du lịch có chiều sâu, những lớp trầm tích tưởng như thuộc về quá khứ có thể trở thành một nguồn lực của hiện tại. Và từ hành trình ấy, hình ảnh một Gia Lai giàu chiều sâu văn hóa, rộng mở trong hội nhập, nối đại ngàn với biển xanh đang có thêm cơ hội được lan tỏa đến du khách trong nước và bạn bè quốc tế.
Gia Bình
.svg){kind=icon}
