Với một loài rùa cực kỳ quý hiếm, mỗi dấu hiệu xuất hiện đều mang theo hy vọng, nhưng theo các nhà khoa học, hy vọng ấy cần được kiểm chứng bằng bằng chứng khoa học.
GS.TS Nguyễn Quảng Trường, nhà khoa học có nhiều năm nghiên cứu về bò sát, lưỡng cư và rùa ở Việt Nam, cho biết rùa hồ Gươm, hay Giải sin-hoi, có tên khoa học là Rafetus swinhoei, thuộc nhóm rùa mai mềm cỡ lớn.
Các nghiên cứu về hình thái và di truyền đã xác nhận những cá thể từng được ghi nhận tại Việt Nam và Trung Quốc thuộc cùng loài, trong đó có rùa ở hồ Gươm và hồ Đồng Mô.
Đồng Mô còn rùa?
Tại Việt Nam, Giải sin-hoi từng được ghi nhận ở một số khu vực thuộc Phú Thọ, Hà Nội và Thanh Hóa. Tuy nhiên, theo thông tin GS.TS Nguyễn Quảng Trường dẫn từ Sách Đỏ Việt Nam (2024), các cuộc khảo sát gần đây không phát hiện lại loài tại phần lớn những địa điểm từng ghi nhận. Sự chú ý hiện tập trung vào hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh ở Hà Nội.
Tại Đồng Mô, cá thể rùa từng sinh sống ở đây đã được xác nhận bằng nhiều loại bằng chứng, từ quan sát trực tiếp, ảnh chụp đến ADN trong mẫu nước. Tháng 4/2023, cá thể này chết.
Sau đó xuất hiện thông tin về khả năng hồ Đồng Mô vẫn còn một cá thể khác. Tuy nhiên, theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, cần thêm bằng chứng để xác thực. Giữa việc ghi nhận dấu hiệu nghi ngờ và xác nhận một cá thể Giải sin-hoi thực sự tồn tại là cả một quá trình kiểm chứng khoa học.
Một trong những công cụ được kỳ vọng hỗ trợ quá trình này là phân tích ADN môi trường (eDNA). Thay vì phải bắt rùa để lấy mẫu sinh phẩm, các nhà khoa học có thể lấy mẫu nước tại những khu vực nghi ngờ rùa xuất hiện và tìm kiếm dấu vết ADN mà động vật để lại trong môi trường.
Phương pháp này đặc biệt hữu ích với những loài cực kỳ quý hiếm và khó quan sát như Giải sin-hoi, đồng thời giảm tác động trực tiếp tới động vật. Tuy nhiên, eDNA cũng có những hạn chế: chi phí tương đối cao và không phải mẫu nước nào cũng chứa nồng độ ADN đủ để phát hiện.
Bởi vậy, việc theo dõi hồ Đồng Mô cần được thực hiện lâu dài, kết hợp nhiều phương pháp trước khi đưa ra kết luận.
Tìm rùa phải đi cùng bảo vệ nơi rùa sống
Nếu một cá thể Giải sin-hoi khác tại Đồng Mô được xác nhận, theo GS.TS Nguyễn Quảng Trường, đó sẽ là “tin vui và hy vọng rất lớn” đối với công tác bảo tồn loài, không chỉ ở Việt Nam mà trên thế giới. Mỗi cá thể còn tồn tại đồng nghĩa với việc có thêm nguồn gen quý để tính đến những giải pháp bảo tồn và nhân giống trong tương lai.
Nhưng bảo tồn không thể chờ đến khi tìm thấy rùa.
Theo các nhà khoa học, việc cấp thiết hiện nay là bảo vệ sinh cảnh, đặc biệt là nơi kiếm ăn và những bãi đẻ tiềm năng; phòng, chống ô nhiễm nguồn nước; hạn chế rác thải, nhất là rác thải nhựa; đồng thời kiểm soát các loài động, thực vật ngoại lai.
Người dân địa phương cũng đóng vai trò quan trọng. Những hoạt động như đánh bắt cá bằng lưỡi câu, xả rác hoặc phóng sinh các loài ngoại lai đều có thể tạo thêm áp lực đối với hệ sinh thái và những cá thể rùa nếu chúng vẫn còn tồn tại.
Hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đang phối hợp với Trung tâm Bảo tồn rùa Châu Á theo dõi, giám sát tại hồ Đồng Mô nhằm tìm thêm bằng chứng về sự hiện diện của loài. Việc tiếp tục ứng dụng eDNA có thể hỗ trợ quá trình truy tìm dấu vết rùa.
Về lâu dài, GS.TS Nguyễn Quảng Trường cho rằng các cá thể tại hồ Đồng Mô và hồ Xuân Khanh cần được bảo vệ tại chỗ thông qua việc thành lập khu bảo tồn loài và sinh cảnh, xác định vùng hoạt động, nơi kiếm ăn và bãi đẻ tiềm năng. Nếu phát hiện cá thể còn tồn tại, việc xác định giới tính và tình trạng sức khỏe sẽ là cơ sở quan trọng để tính đến phương án nhân giống.
Rùa Hoàn Kiếm còn hay không còn ở Đồng Mô là câu hỏi phải được trả lời bằng bằng chứng khoa học. Nhưng trong lúc chờ câu trả lời, có một việc không cần phải chờ: bảo vệ hồ và sinh cảnh ngay từ hôm nay. Bởi nếu những cá thể cuối cùng vẫn đang ẩn mình đâu đó dưới mặt nước Đồng Mô, giữ được nơi chúng sống cũng chính là giữ lại một cơ hội sống còn cho loài rùa đặc biệt này.
.svg){kind=icon}
