'Số hóa' di sản văn hóa phi vật thể: Đường mới đã mở, đi không dễ

Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 4/4/2026. Một trong những mục tiêu là đến năm 2030, ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể (VHPVT) của vùng đồng bào dân tộc thiểu số được số hóa và lưu trữ trong các hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành về văn hóa.

Những mục tiêu ấy cho thấy số hóa đang mở ra một hướng đi mới, đưa di sản văn hóa dân tộc thiểu số vượt khỏi không gian lưu giữ truyền thống để lan tỏa và phát huy giá trị bền vững. Nhưng để biến dữ liệu thành “sức sống”, thu hẹp khoảng cách tiếp cận và bảo đảm tính nguyên bản của di sản trong môi trường số vẫn là bài toán không dễ giải.

Di sản “lên sóng”: Lan tỏa song hành với nỗi lo lệch chuẩn

Lần đầu tiên, di sản VHPVT được chính thức quy định trong Luật Di sản văn hóa năm 2001 (được sửa đổi, bổ sung năm 2024), đánh dấu bước chuyển quan trọng trong nhận thức của toàn xã hội về giá trị của loại hình di sản này. Từ đó đến nay, cùng với sự đầu tư của Nhà nước, toàn xã hội đã chung tay phục dựng, gìn giữ và phát huy hiệu quả kho tàng di sản VHPVT.

Theo thống kê của Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), trong 62.283 di sản VHPVT đã được kiểm kê của cả nước, hiện nay có 571 di sản VHPVT được đưa vào danh mục di sản VHPVT quốc gia, trong đó có nhiều di sản của đồng bào dân tộc thiểu số.

Đặc biệt, trong 17 di sản VHPVT được UNESCO ghi danh, có ít nhất 6 di sản gắn liền trực tiếp với văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số hoặc cộng đồng dân cư đặc thù tại các vùng miền.

Đây là những con số cho thấy sự đa dạng, phong phú của di sản VHPVT Việt Nam; đồng thời khẳng định sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với việc phát triển di sản VHPVT Việt Nam và nhân loại, trong đó có di sản văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số.

Mặc dù đã đạt được những kết quả đáng khích lệ, nhưng công tác bảo tồn di sản VHPVT đồng bào DTTS còn nhiều vấn đề cấp bách cần khắc phục, những nhu cầu bức thiết cần phải giải quyết; nhiều di sản chưa được nghiên cứu, đánh giá một cách bài bản khoa học.

Theo TS Bàn Tuấn Năng - Viện Văn hóa và Phát triển (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), các giá trị văn hóa tiêu biểu của các dân tộc đang đứng trước nguy cơ biến mất theo xu hướng kiên cố hóa, hiện đại hóa hoặc do tác động mặt trái của cơ chế thị trường. 

Nguy cơ di sản văn hóa bị tổn thương càng cao hơn trong thời đại công nghệ số, nhiều di sản VHPVT đã và đang bị biến tướng, sai lệch.

Lấy di sản Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên làm dẫn chứng, trên mạng xã hội có nhiều video giới thiệu, hướng dẫn, trình diễn cồng chiêng. Nhưng một số video tách cồng chiêng khỏi ngữ cảnh lễ nghi, dẫn đến nguy cơ “phi thiêng hóa” di sản; một số video hướng dẫn đánh cồng chiêng nhưng thiếu kiến thức chuyên môn khiến kỹ thuật đánh bị sai lệch…

Theo TS Bàn Tuấn Năng, việc phổ biến văn hóa truyền thống trong thời đại 4.0 hiện nay trở nên rất cần thiết. Tuy nhiên, công tác bảo tồn phát huy các giá trị văn hóa dân tộc vẫn bộc lộ nhiều yếu kém, chưa theo kịp đời sống.

Số hóa di sản đòi hỏi cách tiếp cận vượt ra ngoài lưu trữ

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đặt ra yêu cầu phải đổi mới cách tiếp cận trong cách thức bảo tồn, phát huy di sản văn hóa, nhất là VHPVT. Việc đưa di sản lên không gian số không chỉ tạo ra những sản phẩm để quảng bá mà còn phải “định vị” những chuẩn mực vốn có của di sản để vừa bảo tồn nguyên dạng, vừa đưa di sản trở thành một phần năng động trong đời sống đương đại.

Yêu cầu này đã và đang được triển khai quyết liệt. Một trong những mục tiêu của Chương trình số hóa di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030 là bảo đảm 100% các bảo vật quốc gia, các di sản trong danh mục di sản VHPVT quốc gia được số hóa, ưu tiên số hóa theo nhu cầu sử dụng của xã hội.

Hầu hết địa phương đã triển khai các dự án sưu tầm, phục dựng và số hóa di sản văn hóa và đã đạt được một số kết quả bước đầu. Tuy nhiên, phần lớn hoạt động chuyển đổi số trong bảo tồn di sản VHPVT mới dừng ở mức "số hóa tĩnh" - tức là lưu trữ dữ liệu dưới dạng hình ảnh, âm thanh, video…

Đơn cử, Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam là một trong những đơn vị tiên phong bảo tồn di sản VHPVT các dân tộc Việt Nam, nhưng kết quả số hóa vẫn còn khiêm tốn. Hiện 5.688 băng từ video các loại đang lưu trữ, Viện mới số hóa được 1.154 cuốn, trong 91.648 ảnh mới số hóa được khoảng 40.000 ảnh…

Theo họa sĩ Nguyễn Thế Sơn, giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (ĐHQG Hà Nội), số hóa di sản là một quy trình đồng bộ, bắt đầu từ kiểm kê, thu thập thông tin, chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu, đến việc ứng dụng các công nghệ số.

“Số hóa di sản không nên chỉ dừng lại ở mục tiêu lưu trữ, mà cần hướng tới khai thác và phát huy giá trị. Trong bối cảnh hiện nay, di sản hoàn toàn có thể trở thành một nguồn lực kinh tế quan trọng nếu được đặt trong môi trường số”, ông Sơn nói.

Gỡ “nút thắt” để “kích hoạt” giá trị di sản

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định rõ, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa là xu hướng tất yếu, đồng thời là động lực quan trọng để phát huy giá trị di sản. Việc tiếp cận tài nguyên văn hóa theo hướng toàn diện, hiện đại, gắn bảo tồn với phát triển bền vững sẽ góp phần biến di sản thành tài sản, đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội.

Định hướng này đã được cụ thể hóa trong Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, tại Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 4/4/2026. Đối với di sản VHPVT vùng đồng bào dân tộc thiểu số, Đề án phấn đấu đến năm 2030, ít nhất 80% di sản được số hóa và lưu trữ trong các hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành về văn hóa.

Điều đó cho thấy quyết tâm của Chính phủ trong nỗ lực “kích hoạt” giá trị di sản VHPVT vùng đồng bào DTTS. Tuy nhiên, để hiện thực hóa được mục tiêu, theo TS Bàn Tuấn Năng, các địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi sẽ gặp nhiều thách thức khi còn khá lúng túng trong chuyển đổi số.

Nguyên nhân là do thiếu cơ sở vật chất hạ tầng, trang thiết bị còn nghèo nàn, nguồn nhân lực thiếu và yếu. Bên cạnh đó, cách làm còn nhỏ lẻ, tự phát, chưa đồng bộ, chưa xây dựng được hệ sinh thái phần mềm chung hệ thống dữ liệu để áp dụng xuyên suốt.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Trịnh Ngọc Chung, Cục trưởng Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam cho rằng, lĩnh vực văn hóa dân tộc hiện chưa có luật riêng. Điều này gây khó khăn trong quản lý và thu hẹp khả năng huy động nguồn lực phát triển văn hóa, ảnh hưởng đến xây dựng chính sách ưu đãi về thuế và hỗ trợ tài chính để phục hồi, gìn giữ các giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số.

Những “nút thắt” này kỳ vọng được tháo gỡ từ Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Chính phủ. Chính phủ nhấn mạnh yêu cầu rà soát, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đối với các lĩnh vực còn điều chỉnh bằng văn bản dưới luật hoặc chưa được thể chế hóa, như: Văn hóa dân tộc, văn hóa quần chúng, tuyên truyền cổ động và quản lý văn hóa trên môi trường số.

Ngoài ra, còn yêu cầu huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, phát triển hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên mới, bảo đảm bố trí đủ kinh phí cho các chương trình, đề án đã được phê duyệt. 

Đồng thời, đổi mới cơ chế quản lý tài chính, phân bổ ngân sách cho hoạt động văn hóa theo hướng đầu tư trọng điểm, gắn với hiệu quả đầu ra; tăng đầu tư công lĩnh vực văn hóa cơ sở, di sản văn hóa, đổi mới sáng tạo, đào tạo, công nghiệp văn hóa.

Số hóa di sản VHPVT vùng đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ là một nhiệm vụ kỹ thuật, mà là một lựa chọn phát triển. 

Đường đã mở, nhưng để đi được đến đích, cần một cách tiếp cận đồng bộ hơn, từ thể chế, nguồn lực đến tư duy phát triển, để di sản không chỉ được lưu giữ, mà còn trở thành nguồn lực cho tương lai.