Thành phố phải giở bản đồ mới tìm ra và cú đặt cược gần 2,6 tỷ USD

LTS: Hợp Phì từng hoãn một tuyến metro để đặt cược vào nhà máy màn hình, bỏ hàng tỷ USD cứu một hãng xe điện và chấp nhận mất tiền khi đặt nhầm vào công nghệ plasma. Hai thập niên sau, thành phố nội địa ít tên tuổi ấy trở thành một trung tâm công nghệ của Trung Quốc. Điều đáng tìm hiểu không chỉ là Hợp Phì đã thắng những canh bạc nào, mà là vì sao một chính quyền địa phương có thể ra những quyết định như vậy. Tuần Việt Nam giới thiệu tuyến 4 bài về “Mô hình Hợp Phì”.

Một thành phố, ba ngành chiến lược

Khi nói đến những mô hình phát triển thành công của Trung Quốc, các “ông lớn” như Thâm Quyến, Thượng Hải hay Trùng Khánh thường thu hút mọi sự chú ý. Nhưng có một câu chuyện khác được nhắc đến nhiều trong những năm gần đây ở Trung Quốc: câu chuyện về Hợp Phì, một thành phố tầm trung mà nếu không quen thuộc với địa lý Trung Quốc, sẽ phải giở bản đồ để tìm xem nó nằm ở đâu.

Ngày nay, Hợp Phì là nơi khai sinh và đặt trụ sở của ChangXin Memory Technologies (CXMT), nhà sản xuất DRAM (loại chip bộ nhớ được dùng làm RAM, giúp thiết bị tạm thời lưu trữ dữ liệu để xử lý nhanh hơn) lớn nhất Trung Quốc và lớn thứ tư thế giới, hiện nắm khoảng 8% thị trường DRAM toàn cầu và được dự báo sẽ tăng lên 18% vào năm 2028 với công suất hiện tại 300.000 wafer/tháng. Các nhà máy mới mở rộng tại Hợp Phì, Bắc Kinh và Thượng Hải có thể đưa tổng công suất của công ty lên hơn 600.000 wafer/tháng vào năm tới. 

Ở đây cũng có một trong những cụm công nghiệp màn hình quan trọng nhất Trung Quốc, hình thành quanh ba thế hệ nhà máy của BOE, trong đó có dây chuyền TFT-LCD thế hệ 10.5 đầu tiên. BOE sản xuất màn hình kích thước lớn với khoảng 35% tổng lượng panel màn hình xuất xưởng toàn cầu năm 2025 và 36,2% riêng LCD màn hình lớn.

NIO, một trong những hãng xe điện cao cấp hàng đầu Trung Quốc và là doanh nghiệp tiên phong về mô hình đổi pin, đặt trụ sở NIO China và trung tâm sản xuất tại Hợp Phì. Cũng tại Hợp Phì có Volkswagen China Technology Company (VCTC), trung tâm phát triển lớn nhất và hiện là trung tâm R&D toàn diện nhất của Volkswagen bên ngoài nước Đức với hơn 100 phòng thí nghiệm từ phát triển nền tảng, phần mềm–phần cứng, pin và hệ truyền động đến thử nghiệm xe hoàn chỉnh cho chiến lược “In China, for China”. 

Hợp Phì cũng là quê hương của iFlytek, doanh nghiệp trí tuệ nhân tạo và công nghệ giọng nói đứng đầu Trung Quốc đang xử lý hơn 80% tác nghiệp giọng nói của Trung Quốc với khoảng 11,46 triệu nhà phát triển và công nghệ đã được triển khai trên hơn 4,3 tỷ thiết bị trên toàn cầu.

Bên cạnh đó, Hợp Phì cũng là trung tâm công nghiệp lượng tử Trung Quốc, với Quantum Avenue – Phố Lượng tử – tập trung hơn 30 doanh nghiệp lượng tử hàng đầu bao phủ ba trụ cột truyền thông, tính toán và đo lường lượng tử. Trong đó có QuantumCTek (Quốc Thuẫn Lượng Tử) phát triển truyền thông lượng tử; Origin Quantum (Bản Nguyên Lượng Tử) phát triển máy tính lượng tử; CIQTEK (Quốc Nghi Lượng Tử) tập trung vào đo lường và thiết bị khoa học lượng tử; và China Telecom Quantum Group và một loạt doanh nghiệp mới.

Đồng thời, Hợp Phì cũng là một trung tâm quan trọng nhất của Trung Quốc về năng lượng nhiệt hạch với Viện Vật lý Plasma thuộc Viện Khoa học vật lý Hợp Phì và thiết bị EAST - “mặt trời nhân tạo” của Trung Quốc cùng các cơ sở CRAFT và BEST đang đưa nghiên cứu nhiệt hạch từ khoa học cơ bản sang thử nghiệm kỹ thuật. Xung quanh đó là  60–70 doanh nghiệp trong chuỗi công nghiệp nhiệt hạch, từ vật liệu và dây siêu dẫn, nam châm, thiết bị chính đến thiết kế và vận hành hệ thống. 

‘Công nghiệp lập thành phố’

Bước chuyển định hướng chiến lược phát triển của thành phố đến vào cùng năm, tháng 8/2005, Hợp Phì ban hành văn kiện "Cương yếu hành động ưu tiên đẩy nhanh phát triển công nghiệp", xác lập định hướng "công nghiệp lập thành phố", với ý tưởng chính là một thành phố nội địa không có nền tảng công nghiệp hay tài chính sẵn có chỉ có thể thay đổi vị thế bằng con đường công nghiệp hóa.

Đi kèm với chủ trương đó là một bộ máy xúc tiến đầu tư quy mô lớn, hàng trăm đội vận động đầu tư được cử đi khắp cả nước từ cuối 2005, với định hướng ngành ban đầu tập trung vào các lĩnh vực tương đối truyền thống (ô tô, thiết bị, điện gia dụng) trước khi mở rộng sang công nghệ cao hơn. Ba điểm này, gồm giải phóng quỹ đất và thiết lập uy tín thực thi, ban hành định hướng chiến lược chính thức, và tổ chức bộ máy xúc tiến quy mô lớn đã tạo thành tiền đề hành chính cho nhưng quyết định đầu tư sau đó.

Từ tủ lạnh đến một chỗ trống mang tên màn hình

Với chiến lược tập trung vào phát triển công nghiệp, đặc biệt là sản xuất hàng gia dụng, đến 2007, Hợp Phì đã nâng giá trị gia tăng sản lượng công nghiệp lên 40 tỷ NDT (≈5,3 tỷ USD), với vai trò là trung tâm sản xuất hàng gia dụng Trung Quốc, đứng sau Phật Sơn và Thanh Đảo.

Năm 2008, mỗi năm Hợp Phì sản xuất được 8,96 triệu tủ lạnh, 6,77 triệu máy giặt, 2,1 triệu điều hoà và 2,12 triệu TV màu. Các nhà máy của Meiling, Rongshida, Midea, Changhong, Haier, Gree,…những thương hiệu điện tử gia dụng hàng đầu của Trung Quốc đã có mặt ở Hợp Phì.

Đến năm 2008, GDP thành phố đã tăng 95%, đầu tư công nghiệp tăng 500%, số doanh nghiệp trên chuẩn (doanh thu trên 5 triệu NDT/năm, tương đương 720 nghìn USD) tăng từ 609 lên 1365 doanh nghiệp.

Lúc này, không chỉ các nhà lắp ráp TV ở Hợp Phì như Changhong, Konka hay Haier, mà các nhà sản xuất TV Trung quốc đều phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài, với 90% màn hình LCD nhập khẩu. Các công ty ở Hợp Phì đã sản xuất được hàng triệu cái TV, nhưng bộ phận có giá trị cao nhất là màn hình thì không có doanh nghiệp Hợp Phì nào sản xuất.

Đòn bẩy: Gần 440 triệu USD kéo theo dự án gần 2,5 tỷ USD

Khi quyết định đặt cược vào ngành màn hình, Hợp Phì không lập một cơ quan mới để phát tiền cho doanh nghiệp mà sử dụng những công ty đầu tư nhà nước đã có sẵn.

Một trong số đó là Hefei Xincheng, một công cụ tài chính 100% vốn nhà nước (LGFV) được lập năm 2002 với vốn đăng ký vỏn vẹn 60 triệu NDT (≈7,2 triệu USD) để quản lý tài sản, phát triển đất và xây dựng hạ tầng tại Khu Tân Trạm. Đến trước thương vụ BOE, vốn của Xincheng mới khoảng 200 triệu NDT (≈28,8 triệu USD).

Nhưng chính công ty nhỏ này, cùng với Hefei Construction Investment và các công ty đầu tư khác, trở thành phương tiện để thành phố huy động hàng tỷ NDT, mua cổ phiếu BOE và đưa dự án màn hình thế hệ mới trị giá 17,5 tỷ NDT (≈2,5 tỷ USD) về Tân Trạm.

Năm 2009, Xincheng mua 625 triệu cổ phiếu BOE với giá 1,5 tỷ NDT (≈220 triệu USD), nắm 7,55% công ty. Thành phố, thông qua các quỹ đầu tư của mình, biến tài sản và uy tín chính quyền địa phương thành vốn đầu tư công nghiệp thông qua các thực thể tài chính địa phương (LGFV – Local Government Financing Vehicle).

Thương vụ đầu tư vào BOE và đưa các nhà máy màn hình LCD thế hệ thứ 6 về Hợp Phì, cùng hệ sinh thái quanh nó về khu công nghiệp Tân Trạm, với vai trò của chính quyền và các LGFV, đã trở thành một điển hình của “mô hình Hợp phì” sau này.

Nhưng việc đầu tư vào BOE cũng được nhắc đến sau này như một quyết định chính trị có tính bước ngoặt, đầy dũng cảm của chính quyền Hợp Phì. Khoản đầu tư của thành phố cho dự án của BOE không hề nhỏ, chiếm tới hơn 30% ngân sách thành phố, và việc đầu tư cho tuyến tàu điện ngầm đầu tiên của Hợp Phì đã phải tạm hoãn khi nguồn lực được ưu tiên cho đầu tư vào một dự án có tính bước ngoặt.

Trong thương vụ BOE, chính quyền không chi toàn bộ 17,5 tỷ NDT (≈2,5 tỷ USD) từ ngân sách, mà dùng một phần vốn góp/bảo lãnh có giới hạn để kéo theo phần lớn hơn từ tín dụng và từ chính đợt huy động vốn của BOE trên thị trường chứng khoán. Hợp Phì đăng ký mua khoảng 3 tỷ NDT (≈440 triệu USD) trong đợt phát hành riêng lẻ của BOE, một khoản không lớn so với tổng vốn dự án 17,5 tỷ NDT (≈2,5 tỷ USD), nhưng đóng vai trò "bảo chứng" giúp đợt phát hành thu hút thêm nhà đầu tư khác và huy động phần tín dụng hợp vốn còn lại dễ dàng hơn, chứ không đơn thuần chỉ là nguồn cấp phát trực tiếp.

Thị trường tin vào cam kết đó, và trong bối cảnh khủng hoảng tài chính toàn cầu, không phải vì Hợp Phì có ngân sách đặc biệt dồi dào, ngân sách công khai của thành phố hàng năm khi đó thấp hơn nhiều so với nhu cầu vốn của dự án.

Điều tạo nên lòng tin của thị trường là sự kết hợp của các yếu tố thể chế, sự tín nhiệm chính quyền trong vai trò bảo lãnh; hệ thống định chế đầu tư dưới sự giám sát của cơ quan quản lý tài sản công SASAC; tài sản công và quyền sử dụng đất có thể chuyển hóa thành tài sản đối ứng; khả năng tiếp cận vay dài hạn từ ngân hàng quốc doanh; và, ở các thương vụ lớn hơn, cơ chế đồng đầu tư nhiều cấp vừa mô tả.

Năng lực huy động vốn liên tục của Hợp Phì không đến từ việc "có nhiều tiền", mà từ khả năng chuyển hóa tín nhiệm thể chế và tài sản công thành vốn dài hạn, chi phí tương đối thấp, phù hợp với chu kỳ phát triển dài của công nghệ cao.

Cái mà Hợp Phì thu được không chỉ là các lợi ích kinh tế từ lợi nhuận của khoản đầu tư, hệ sinh thái của BOE ở Hợp Phì không chỉ tạo ra nguồn thu lâu dài cho thành phố, mà còn giúp phát triển mạnh mẽ và bền vững cho những doanh nghiệp liên quan. Hợp Phì trở thành một trung tâm sản xuất màn hình LCD của Trung Quốc và thế giới nhờ chính quyết định đầu tư của thành phố.

Chú thích: Những thông tin, số liệu trong bài được tác giả nghiên cứu, tham khảo và trích dẫn từ số lượng lớn các báo cáo, thống kê, bài báo... chính thống.