Thể chế tốt bảo đảm chỗ đứng bền vững cho người tài

Nguyễn Văn Đáng Tiến sĩ Quản trị công và Chính sách

Bộ Nội vụ mới đây công bố “Chiến lược quốc gia thu hút, trọng dụng nhân tài” để lấy ý kiến góp ý. Điểm đáng chú ý là trong 8 nhóm giải pháp, vai trò của thể chế còn khá mờ nhạt.

Bài viết này nêu quan điểm: Trong xã hội hiện đại, để những người tài năng luôn có chỗ đứng bền vững trong hệ thống quản trị công của quốc gia thì việc thiết lập được thể chế trọng người tài mới là giải pháp cần quan tâm nhất.

Thể chế trọng người tài

Hiểu đơn giản, “thể chế” là tập hợp những nguyên tắc thành văn và bất thành văn, định hình hành vi của cá nhân cũng như tổ chức, quy định các mối quan hệ giữa các chủ thể khác nhau. Hệ thống tổ chức, luật pháp, quy định hành chính, hay các thông lệ ứng xử là những ví dụ điển hình về thể chế.

{keywords}
Thể chế trọng người tài vận hành dựa trên nguyên tắc cạnh tranh năng lực, mọi cá nhân đều bình đẳng về cơ hội tham gia khu vực công. Ảnh minh họa

Hệ thống thể chế công tốt là hệ thống vận hành duy lý, khách quan, ngăn chặn được nguy cơ lạm quyền, cũng như giảm thiểu được sự chi phối của những yếu tố cảm tính cá nhân. Nhờ đó, thể chế sẽ tạo điều kiện bình đẳng về cơ hội và công bằng về thụ hưởng thành quả cho mọi cá nhân khi họ đảm nhiệm các vị trí công quyền và thực thi công vụ.

Thể chế trọng người tài là một tập hợp những nguyên tắc và chuẩn mực do nhà nước ban hành, quy định quy trình phát hiện, tuyển chọn, bổ nhiệm, đề bạt thăng tiến, giám sát, đánh giá, và thay thế đội ngũ nhân sự khu vực công.

Đặc điểm quan trọng nhất của thể chế trọng người tài là nó được vận hành dựa trên nguyên tắc cạnh tranh năng lực, mọi cá nhân đều bình đẳng về cơ hội tham gia khu vực công, không phụ thuộc vào xuất thân, tài sản, địa vị xã hội, đặc quyền, hay các quan hệ cá nhân.

Cũng nhờ đó, những người tài năng và ham muốn cống hiến nhất sẽ có thể bình đẳng về cơ hội đảm nhiệm các vị trí công quyền, qua đó tự thay đổi cuộc sống của mình nhờ khả năng đóng góp cho xã hội.

Các hệ thống quản trị vận hành dựa trên nguyên tắc tập trung quyền lực là điều kiện thuận lợi để thiết lập thể chế trọng người tài. Do ít chịu ảnh hưởng bởi nguyên tắc số đông, chủ thể của các cấu trúc tập trung quyền lực có thể đặt ra các tiêu chí chặt chẽ để thu hút và trọng dụng những người tài năng - vốn luôn thuộc về thiểu số trong xã hội.

Với các mô hình tập trung quyền lực, hệ thống thể chế chỉ là phương tiện của một chủ thể quản trị. Do không đề cao các phản ứng kiểm soát khách quan, cấu trúc tập trung quyền lực đòi hỏi khả năng tự kiểm soát cao độ của chủ thể quyền lực.

Chính điều này cũng dẫn đến nhu cầu về đội ngũ công bộc tài năng, bởi một niềm tin rằng người tài thường liêm chính, ham cống hiến, qua đó gia tăng uy lực và ảnh hưởng của bản thân, cũng như bảo đảm sự thành công và củng cố tính chính danh cho hệ thống quản trị.

Trật tự và ổn định

Điều đáng lo ngại nhất trong khu vực công là nguy cơ lạm quyền. Tức là khả năng những cá nhân đảm nhiệm các vị trí công quyền có thể lợi dụng quyền lực công để phục vụ cho các mục đích vị kỷ của cá nhân hoặc nhóm nào đó. Mối lo thứ hai với đội ngũ nhân sự khu vực công là thực thi công vụ một cách tùy tiện, để yếu tố cảm xúc cá nhân chi phối, dẫn đến sự phân biệt đối xử và hành xử bất bình đẳng.

Tham khảo thêm
Chọn người tài làm việc nước, Hàn Quốc phát triển bứt phá

Chọn người tài làm việc nước, Hàn Quốc phát triển bứt phá

Hàn Quốc có giai đoạn phát triển bứt phá thần tốc là do nhà nước tuyển chọn người tài ra làm việc nước từ những người giỏi nhất ở các đại học danh tiếng nhất.

Hai mối lo nêu trên đã được chứng thực trong các xã hội truyền thống, nơi những yếu tố thuộc về phẩm chất cá nhân có thể chi phối hoạt động của cơ quan công quyền. 

Điều này thể hiện qua một quan điểm đến nay vẫn khá phổ biến: “Lãnh đạo tài năng là người thu hút và trọng dụng được nhiều người tài giỏi xung quanh mình”. Đây là một thực tế đến nay vẫn đúng nhưng cũng chính là nguyên nhân dẫn đến xu hướng lạm quyền và rất khó đoán định trong sự vận hành của các chủ thể công.

Bởi thế, nếu chỉ chú ý đến yếu tố con người trong việc lựa chọn người tài thì khu vực công sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Xã hội hiện đại hướng đến sự duy lý, vốn yêu cầu phải kiểm soát được nguy cơ lạm quyền cũng như sự cảm tính cá nhân khi thực thi công vụ.

Thực hiện được điều này  không chỉ sẽ góp phần bảo đảm hiệu suất và hiệu quả hoạt động của hệ thống cơ quan công quyền, mà còn duy trì được lòng tin của công dân vào chính quyền nhà nước.

Để góp phần giúp chính quyền hoạt động công tâm, khách quan, trật tự và ổn định thì yếu tố thể chế cần được coi trọng. Hệ thống thể chế được thiết lập vững chắc sẽ vận hành dựa trên những nguyên tắc đã được định sẵn, hạn chế tối đa sự can thiệp của con người. Sự trật tự và ổn định do hệ thống thể chế công tạo ra sẽ bảo đảm quyền lực công được sử dụng để phục vụ lợi ích công.

Thách thức thiết kế thể chế

Thiết kế thể chế là việc phác họa ra những nguyên lý, nguyên tắc, và chuẩn mực quy định hành vi cá nhân, ra quyết định của tổ chức, cũng như sự vận hành của cả hệ thống quản trị công. Bản thiết kế thể chế cũng phải cho thấy và luận giải được mối quan hệ giữa các yếu tố đầu vào và kết quả đầu ra; hệ quả sẽ ra sao, cả trong ngắn hạn và dài hạn.

Để một hệ thống thể chế công có thể thành công, trước hết nhà thiết kế cần điểm tựa là một hệ giá trị nền tảng. Hệ giá trị đó phải phản ánh các nhu cầu và khát vọng của số đông người dân. Chỉ có như vậy, hệ thống thể chế mới được người dân chấp nhận, nhờ đó mà có thể thành công trên thực tế.

Liên quan đến đội ngũ nhân sự khu vực công, chức năng quan trọng của thể chế không chỉ dừng ở việc phát hiện và tuyển dụng được người tài. Hơn thế, khả năng phát hiện, thanh lọc, và thay thế những người yếu kém - những người mà kết quả công việc cho thấy họ không phù hợp cho các nhiệm vụ công, cũng đặc biệt quan trọng.

Đây chính là cơ sở để khẳng định, trong xã hội hiện đại, hệ thống thể chế tốt sẽ bảo đảm chỗ đứng vững chắc và bền vững cho người tài trong hệ thống quản trị quốc gia.

TS Nguyễn Văn Đáng (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh)

Để có chính quyền trí tuệ, cần thiết lập thể chế trọng người tài

Để có chính quyền trí tuệ, cần thiết lập thể chế trọng người tài

Thể chế trọng người tài không chỉ là yếu tố then chốt để có “chính quyền trí tuệ”, mà còn trở thành động lực thúc đẩy bình đẳng xã hội, thịnh vượng và hùng cường của mỗi quốc gia.

tin nổi bật

Chuyên gia kinh tế Võ Trí Thành: Cơ sở nào để nói CPI sai?

Có người nói với tôi họ có cảm giác CPI không đúng. Tôi trả lời, lấy cơ sở nào để nói CPI là sai? Về mặt khoa học thì không chứng minh được - chuyên gia kinh tế Võ Trí Thành chia sẻ.

Ứng xử với tiền tệ và tài khóa khi lạm phát Việt Nam thấp bậc nhất thế giới

Chính sách tiền tệ và tài khóa dường như được thắt chặt để chống lạm phát - được báo cáo thấp bậc nhất thế giới - thay vì để phục hồi sản xuất, thúc đẩy tăng trưởng như doanh nghiệp và nền kinh tế cần sau mấy năm dịch bệnh.

Kiên định kiểm soát lạm phát dưới 4%

Chính phủ kiên định thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế đạt mức khoảng 7%, kiểm soát lạm phát tăng dưới 4%, tăng trưởng tín dụng khoảng 14% trong năm nay dù có rất nhiều khó khăn và biến động.

Khi Bí thư Thành ủy TP.HCM cám ơn Thủ tướng

Bí thư Thành ủy TP.HCM Nguyễn Văn Nên đã cám ơn Thủ tướng có chỉ đạo kịp thời, cụ thể, rõ ràng, giúp cho công trình trọng điểm của thành phố được triển khai và giải quyết được những vướng mắc vừa qua.

Những nghịch lý tăng trưởng

Tốc độ tăng trưởng kinh tế gia tăng và hàng loạt lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khởi sắc trong nửa đầu năm nay là điều thật sự đáng mừng, thể hiện kết quả sinh động, thuyết phục nhất của việc chuyển đổi trong chính sách chống Covid-19.

Lạm phát và lòng tin

Là phóng viên theo dõi vĩ mô, tôi thường tìm đọc những con số thống kê vì hơn mọi nhận định, đánh giá có thể thiên kiến, con số mới giúp bổ sung cái nhìn bao quát nhất.

3 hạt khô nẩy cây vàng, đặc sản Việt vươn ra thế giới thu chục nghìn tỷ

Từ 3 hạt vải của cụ Hoàng Văn Cơm đem về ươm trồng ở quê hương Thanh Hà, đến nay vải thiều vang danh thế giới, thành đặc sản gần chục nghìn tỷ.

Giảm thuế xăng dầu, dân chờ làn gió mát giữa nắng hè

Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng phương án giảm thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế giá trị gia tăng đối với xăng dầu sau khi tham mưu điều chỉnh giảm thuế bảo vệ môi trường xuống mức sàn từ đầu tháng 8 đến cuối năm.

Giảm thuế xăng dầu là cấp bách hơn bao giờ hết

“Chị cho em 50 ngàn tiền xăng. À, 30 ngàn thôi”. “Chị cho 100 ngàn. Thôi, 70 ngàn”. Những lời hội thoại này tôi nghe được khi đứng quan sát dòng người xếp hàng mua xăng hôm qua.

Nhà báo cần khơi gợi năng lượng tích cực, để người khó khăn vẫn thấy đường đi

Khi đặt bút viết, cần khơi gợi được năng lượng tích cực trong mỗi con người, để họ thấy rằng trong cái khó vẫn tìm thấy đường đi, Bộ trưởng Lê Minh Hoan chia sẻ về nghề báo.

Vươn lên tự chủ chứ không chịu phụ thuộc

Tư tưởng của Thủ tướng phát triển nền kinh tế “tự chủ, độc lập” trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng là cực kỳ xác đáng.

Tình thế gian nan cần quyết sách mạnh mẽ

Kỳ họp thứ 3 của Quốc hội khai mạc hôm nay được hy vọng sẽ giám sát, đánh giá những vấn đề kinh tế - xã hội đặt ra gay gắt sau đại dịch và nền kinh tế thế giới biến động khó lường.

Chậm tiêu tiền công và chuyện dám nghĩ, dám làm

Hồi đầu tháng này, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã ký quyết định thành lập 6 tổ công tác do 4 Phó Thủ tướng và 2 Bộ trưởng làm tổ trưởng.

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Phải trí thức hóa nông dân

Trong tham luận tại hội nghị Trung ương 5 vừa diễn ra, Bộ trưởng NN&PTNT Lê Minh Hoan nhấn mạnh yêu cầu phải trí thức hóa nông dân, giúp nông dân làm giàu.

Giấc mơ tăng trưởng của Thủ đô

Trung tuần tháng 10 và đầu tháng 11 năm ngoái, khi các biện pháp phong tỏa để chống dịch Covid-19 trên bình diện cả nước được dỡ bỏ, lãnh đạo TP Hà Nội lập tức tổ chức hai buổi đối thoại với doanh nghiệp.