Khoảng 5 năm trở lại đây, ngành sầu riêng của Việt Nam gặp không ít khó khăn và thách thức khi đại dịch Covid-19 xảy ra, chuỗi cung ứng đứt gãy, thị trường xuất khẩu lớn nhất là Trung Quốc đưa ra nhiều rào cản kỹ thuật nghiêm ngặt.
Dù vậy, nông dân và doanh nghiệp vẫn vượt thách thức, đưa quả sầu riêng thành ngành hàng tỷ USD mới của Việt Nam, đồng thời dần xoá bỏ tình trạng được mùa, rớt giá. Đặc biệt, vào mùa thu hoạch, “vua trái cây” của Việt Nam còn giúp nông dân thu được hàng tỷ đồng, thậm chí vài chục tỷ đồng mỗi vụ nhờ thị trường xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc được khơi thông.
Thống kê của Cục Hải quan cho thấy, năm 2021 kim ngạch xuất khẩu sầu riêng khá khiêm tốn khi chỉ đạt 178 triệu USD, nhưng đến năm 2022 loại trái cây này đã đem về 421 triệu USD.
Bước sang năm 2023, xuất khẩu sầu riêng bùng nổ, doanh nghiệp xuất khẩu thu về 2,24 tỷ USD, gấp 5,3 lần so với năm trước đó. Năm 2024 đà tăng vẫn chưa có dấu hiệu ngừng lại, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng tiếp tục thiết lập kỷ lục lịch sử khi đạt gần 3,3 tỷ USD.
Trong nửa đầu năm, ngành sầu riêng của Việt Nam gặp “cú sốc” do Trung Quốc kiểm soát chặt chất vàng O và cadimi trên sầu riêng nhập khẩu. Hoạt động xuất khẩu bị ảnh hưởng nặng, nhiều tháng liên tiếp tăng trưởng âm.
Thế nhưng, sau vài tháng, khó khăn dần được giải quyết, doanh nghiệp linh hoạt thích ứng rồi bứt tốc vào nửa cuối năm. Kết quả, năm 2025, ngành sầu riêng có cú lội ngược dòng ngoạn mục, thu về khoảng 4 tỷ USD, tiếp tục là trái cây có kim ngạch xuất khẩu cao nhất ngành rau quả Việt Nam.
Chuyển từ “mù mờ” sang minh bạch
Dù kim ngạch liên tiếp lập kỷ lục trong suốt 5 năm, nhưng để tránh những “cú sốc” khiến hoạt động xuất khẩu gián đoạn, đầu tháng 8/2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chính thức ban hành “Quy trình kiểm soát an toàn thực phẩm đối với quả sầu riêng tươi xuất khẩu”. Đây cũng là lần đầu tiên một loại trái cây của Việt Nam có quy trình kiểm soát chất lượng riêng.
Quy trình này hệ thống hóa các yêu cầu về kiểm soát an toàn thực phẩm (ATTP) đối với quả sầu riêng tươi, từ trồng trọt, thu hoạch, vận chuyển, bảo quản, đóng gói cho đến xuất khẩu. Ngoài ra, hoạt động đăng ký, thẩm định, chứng nhận ATTP cho các lô hàng quả sầu riêng tươi dùng làm thực phẩm xuất khẩu cũng có quy trình kiểm soát chặt chẽ. Trước khi xuất khẩu, sầu riêng phải đáp ứng các tiêu chuẩn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đặt ra.
Đối tượng áp dụng là các tổ chức, cá nhân tham gia chuỗi sản xuất và xuất khẩu sầu riêng tươi dùng làm thực phẩm, bao gồm cả thương nhân (không có hoạt động đóng gói, chế biến) đứng tên là chủ hàng xuất khẩu.
Cơ quan có thẩm quyền sẽ quản lý điều kiện ATTP đối với cơ sở tham gia chuỗi sản xuất, xuất khẩu sầu riêng tươi; đồng thời thực hiện thẩm định và chứng nhận ATTP cho lô hàng. Cơ sở kiểm nghiệm thực hiện phân tích, kiểm nghiệm để phục vụ cho hoạt động chứng nhận ATTP xuất khẩu.
Cuối tháng 12, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục ra mắt Hệ thống truy xuất nông sản Việt Nam. Đây là nền tảng số phục vụ việc ghi nhận, quản lý và tra cứu thông tin nguồn gốc đối với các sản phẩm nông, lâm, thủy sản trong suốt quá trình sản xuất, chế biến, vận chuyển và lưu thông trên thị trường.
Sầu riêng được lựa chọn làm loại trái cây thí điểm đầu tiên. Theo lộ trình, hệ thống truy xuất nguồn gốc quả sầu riêng hướng tới xây dựng kho dữ liệu tập trung, kết nối và tích hợp dữ liệu chuyên ngành; trong đó, dữ liệu của doanh nghiệp tham gia được ký số theo quy định. Bộ Công an sẽ tích hợp dữ liệu vào tem xác thực điện tử (QR/NFC/RFID), bảo đảm tính thống nhất, chính xác giữa thông tin hiển thị trên tem và dữ liệu truy xuất nguồn gốc.
“Việc có tiêu chuẩn xuất khẩu, vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc là những bước đi cần thiết và phải làm khẩn trương”, ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng Thư ký Hiệp hội rau quả Việt Nam, nhấn mạnh. Theo ông, ở Thái Lan truy xuất nguồn gốc nông sản, áp tiêu chuẩn với sầu riêng xuất khẩu được làm từ nhiều năm nay để đảm bảo chất lượng hàng hoá cũng như minh bạch về nguồn gốc khi xuất hiện tại các thị trường.
Ở nước ta, dù chất lượng nông sản nói chung và sầu riêng nói riêng đã có nhiều cải thiện, song ông Nguyên thừa nhận vẫn còn sự “mù mờ”. Doanh nghiệp luôn nằm trong thế bị động. Các thị trường thay đổi tiêu chuẩn, doanh nghiệp mới tìm cách thích ứng. Nhiều khi hàng không đạt chuẩn bị trả về, gây thiệt hại lớn, ảnh hưởng đến uy tín doanh nghiệp và hình ảnh nông sản Việt Nam.
Do đó, Bộ đưa ra tiêu chuẩn xuất khẩu, vận hành hệ thống truy xuất nguồn gốc cũng là bước chuyển để xoá tình trạng chưa rõ ràng, doanh nghiệp xuất khẩu từ bị động chuyển sang thế chủ động. Theo đó, thay vì để phía bạn kiểm tra, nay chúng ta tự động kiểm soát, sàng lọc chất lượng hàng hoá trước khi đóng gói xuất khẩu.
Theo ông Đặng Phúc Nguyên, sầu riêng là loại trái cây tỷ USD, chiếm 40-45% tổng kim ngạch xuất khẩu của ngành hàng rau quả. Hơn nữa, dư địa tăng trưởng trong xuất khẩu vẫn còn rất lớn, bởi sản lượng sầu riêng vẫn không ngừng tăng lên qua các năm.
Khi chuỗi sầu riêng được vận hành với quy trình chuẩn, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế, sẽ tạo niềm tin và nâng cao uy tín của nông sản Việt. Từ hình mẫu sầu riêng sau đó có thể nhân rộng ra chuỗi ngành hàng khác trong lĩnh vực nông nghiệp.
Hà Giang
.svg){kind=icon}
