Tiền polymer Việt Nam - Hành trình làm chủ vật liệu bảo an

Thứ ít ai để ý trong tờ tiền

Hãy thử rút một tờ 200.000 đồng ra khỏi ví và nghiêng nhẹ dưới ánh sáng. Cái mà chúng ta quen gọi là “tiền giấy” thực ra không có sợi giấy nào trong đó. Đế của tờ bạc là một tấm màng polymer mỏng khoảng vài chục micromet - mỏng hơn sợi tóc, được phủ nhiều lớp tạo độ đục, chừa lại cửa sổ trong suốt, rồi mới đưa vào nhà máy in.

Trong ngành, tấm màng ấy gọi là giấy nền (substrate). Nó quyết định gần như mọi thứ: tờ bạc bền được bao lâu trong túi quần, mực in có bám chắc không, cửa sổ trong có bị mờ sau vài nghìn lần gấp không, và quan trọng nhất là làm giả khó đến mức nào. Đây cũng là công đoạn khó nhất và bị kiểm soát chặt nhất của toàn bộ chuỗi sản xuất tiền tệ. Trên thế giới hiện chỉ có ba nhà sản xuất giấy nền polymer độc lập, và duy nhất một trong số đó nằm ở châu Á.

Việt Nam chuyển sang tiền polymer từ năm 2003, hoàn tất bộ 6 mệnh giá từ 10.000 đến 500.000 đồng vào năm 2006 và trở thành một trong số ít quốc gia dùng polymer cho toàn bộ mệnh giá lưu thông. Nhưng suốt thời gian dài sau đó, toàn bộ giấy nền phải mua từ nước ngoài, với chu kỳ đặt hàng có khi lên tới sáu tháng.

Một đặt cược kỹ thuật: bảo an phải nằm bên trong

Công ty TNHH Q&T Hi-Tech Polymer - doanh nghiệp Việt Nam thành lập năm 2016, dựng nhà máy tại Hoà Lạc từ năm 2021 và bắt đầu cung cấp thương mại từ tháng 8/2023 - chọn một hướng đi khác với thông lệ.

Cách làm phổ biến của ngành là coi giấy nền polymer về bản chất như một sản phẩm in: phủ các lớp tạo độ đục lên màng trong, rồi bổ sung yếu tố bảo an ở bề mặt hoặc gần bề mặt. Luận điểm của Q&T ngược lại: yếu tố bảo an có giá trị nhất là yếu tố mà bản thân giấy nền được kiến tạo xoay quanh nó.

Sản phẩm hiện thực hoá luận điểm đó là PolyShielded, ra mắt tại triển lãm High Security Printing Asia ở Bangkok, được ghi nhận là giấy nền polymer đầu tiên tích hợp foil OVD trực tiếp vào bên trong lòng vật liệu, thay vì dán lên bề mặt sau khi giấy nền đã hoàn thiện. OVD chính là những hình ảnh đổi màu, đổi hình khi ta nghiêng tờ bạc - thứ mà người dùng vẫn quen kiểm tra bằng mắt thường.

Khác biệt nghe có vẻ nhỏ nhưng kéo theo hai hệ quả lớn. Thứ nhất là độ bền: yếu tố bảo an nằm trong lòng vật liệu được che chắn khỏi mài mòn, gấp nếp và bám bẩn - đúng những tác nhân bào mòn các chi tiết gắn ngoài bề mặt trong suốt vòng đời một tờ bạc. Thứ hai là ngưỡng làm giả: để tạo ra một bản sao thuyết phục, kẻ làm giả không thể chỉ mô phỏng vẻ ngoài trên một tờ đã in xong, mà phải tái tạo được cấu trúc của chính tấm giấy nền.

Có một hệ quả thứ ba, ít ai nói tới nhưng đáng chú ý về mặt kinh tế: nó dịch chuyển vị trí của giá trị bảo an trong chuỗi cung ứng. Yếu tố được đưa vào ngay trong quá trình sản xuất giấy nền là yếu tố do nhà sản xuất giấy nền kiểm soát - và là yếu tố mà nhà in không thể tách rời khỏi vật liệu mình mua về.

18 đơn sáng chế và một tấm chứng nhận khó

Đi kèm với hướng công nghệ đó là một danh mục sở hữu trí tuệ dày bất thường so với tuổi đời doanh nghiệp. Theo Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam, Q&T đã nộp 18 đơn đăng ký sáng chế, trong đó 5 sáng chế đã được cấp bằng và 1 giải pháp hữu ích đã được đăng ký.

Nhà máy tại Hoà Lạc đạt chứng nhận Nhà cung cấp Bảo an INTERGRAF số 15374 - chuẩn mực mà các ngân hàng trung ương thường lấy làm điều kiện sàng lọc nhà cung cấp - với phạm vi bao gồm sản xuất giấy nền polymer bảo an cao có tích hợp sẵn yếu tố bảo an dùng cho tiền giấy. Song song, công ty đang triển khai các hợp tác phát triển với những đối tác công nghệ quốc tế trong lĩnh vực DOVID và hologram bảo an.

Phép thử thật nằm ở các gói thầu

Trong ngành này, mọi tuyên bố kỹ thuật rốt cuộc đều được kiểm chứng bằng đấu thầu, nơi mẫu vật liệu bị bóc tách, đo đạc và chạy thử trên chính dây chuyền của khách hàng. Ở đó, thành tích của Q&T là bằng chứng trực tiếp nhất: thắng 11 trong 12 gói thầu quốc tế đã tham gia.

Lần thất bại duy nhất không đến từ kỹ thuật mà từ giá - một nhà cung cấp nước ngoài bỏ thầu thấp hơn khoảng 25% so với chính mức chào thấp nhất trước đó của họ.

Ở thị trường trong nước, Q&T vừa ký hợp đồng với Nhà máy In tiền Quốc gia cho mệnh giá 200.000 đồng, nâng tổng số lên 5 trong 6 mệnh giá của bộ tiền polymer đang lưu hành. Kể từ hợp đồng B05 cho tờ 20.000 đồng, công ty đã hoàn thành hơn mười hợp đồng cung cấp, giành từng mệnh giá một chứ không thông qua một hợp đồng khung dài hạn.

Chi tiết tưởng như thuần tuý thủ tục đó thực ra là một hình thức kiểm chứng kỹ thuật liên tục: mỗi lần trúng thầu là một lần bị đánh giá lại từ đầu về chất lượng, độ ổn định giữa các lô và năng lực giao hàng - và được phán xét trong chính điều kiện sản xuất của một nhà máy in tiền quốc gia, chứ không phải trong phòng thí nghiệm.

Từ sáu tháng xuống dưới một tháng

Phần ít được nhắc đến nhưng có lẽ đáng giá nhất với một ngân hàng trung ương lại nằm ở khâu hậu cần. Hơn 90% nguyên vật liệu đầu vào của Q&T được cung ứng trong nước. Công ty cũng tự chủ hệ mực in - cấu phần mà các nhà sản xuất giấy nền polymer thường phải mua ngoài, đồng thời là cấu phần chi phối độ bám dính, độ đục và độ ổn định khi in.

Kết quả vận hành: thời gian đáp ứng đơn hàng rút từ mức có thể lên tới sáu tháng đối với giấy nền nhập khẩu xuống còn dưới một tháng đối với nguồn cung trong nước. Với một cơ quan phát hành tiền, đó là khác biệt giữa một chu kỳ mua sắm phải hoạch định trước nhiều tháng và một chu kỳ có thể phản ứng nhanh trước nhu cầu thay đổi - chẳng hạn khi lượng tiền mặt lưu thông tăng đột biến trước Tết.

6 tỷ tờ mỗi năm và 30% để dành

Q&T đã đưa vào vận hành thêm một dây chuyền sản xuất, nâng công suất lên 6 tỷ tờ bạc mỗi năm và đưa nhà máy Hoà Lạc vào nhóm những cơ sở sản xuất giấy nền polymer lớn nhất thế giới.

Đáng chú ý hơn con số công suất là cách nó được sử dụng: công ty duy trì tối thiểu 30% công suất ở trạng thái dự phòng cho các nhu cầu khẩn cấp của ngân hàng trung ương. Đây là lựa chọn đi ngược logic tối ưu hoá thông thường của sản xuất công nghiệp, nhưng phù hợp với đặc thù của một ngành mà sự gián đoạn nguồn cung không thể được xử lý bằng cách “đặt hàng lại vào tuần sau”.

“Không phải câu chuyện về giá”

Ông Lương Ngọc Anh, Chủ tịch Hội đồng Thành viên kiêm Tổng Giám đốc Q&T Hi-Tech Polymer, nói về chặng đường vừa qua: “Mười một chiến thắng trên mười hai gói thầu không phải là câu chuyện về giá. Đó là câu chuyện về việc chứng minh - qua từng lô hàng, qua từng mệnh giá - rằng một nhà sản xuất mới có thể đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe nhất của ngành này.”

Về hướng công nghệ mà công ty theo đuổi, ông cho rằng lựa chọn khó khăn hơn lại là lựa chọn đúng: “Đưa một yếu tố bảo an vào bên trong giấy nền polymer thì khó sản xuất hơn và khó sao chép hơn. Đó chính là điều chúng tôi hướng tới. Bất cứ thứ gì được gắn lên một bề mặt đều có thể bị bắt chước trên một bề mặt.”

Q&T Hi-Tech Polymer hiện là Nhà tài trợ chính của Hội nghị Currency Conference 2027 tại Berlin - diễn đàn lớn nhất của giới ngân hàng trung ương và công nghiệp tiền tệ toàn cầu.

(Nguồn: Công ty TNHH Công nghệ cao Polymer Q&T)