Betelgeuse – ngôi sao khổng lồ đang đi đến cuối vòng đời
Hầu như ai cũng có thể nhận ra chòm sao Lạp Hộ (Orion), một trong những chòm sao nổi tiếng nhất trên bầu trời, bên cạnh Đại Hùng và Nam Thập Tự.
Orion nổi bật nhờ kích thước lớn, dễ quan sát và sở hữu hai ngôi sao sáng cấp một là Rigel và Betelgeuse, lần lượt được định danh là Beta Orionis và Alpha Orionis.
Betelgeuse có màu đỏ cam đặc trưng và độ sáng thay đổi khá rõ rệt theo thời gian. Có những thời điểm, độ sáng biểu kiến của ngôi sao này tiến gần cấp 0, đủ để nó cạnh tranh với Rigel về độ nổi bật.
Khi mờ nhất, Betelgeuse có độ sáng tương đương Aldebaran, ngôi sao màu cam nổi tiếng trong chòm Kim Ngưu.
Độ sáng của Betelgeuse biến đổi theo những chu kỳ tương đối dài, nhưng không hoàn toàn đều đặn. Những biến động này phản ánh bản chất phức tạp của một ngôi sao siêu khổng lồ đang ở giai đoạn tiến hóa muộn.
Tên gọi Betelgeuse có nguồn gốc từ tiếng Arab và từng được viết theo nhiều cách khác nhau, chẳng hạn Belegeuse, Betelgeuze hay Betelgeux.
Tuy nhiên, điều khiến giới thiên văn quan tâm hơn cả không phải tên gọi hay màu sắc của nó, mà là tương lai của ngôi sao này.
Theo các phép đo được đề cập trong bài viết lưu trữ của nhà thiên văn học Patrick Moore, vệ tinh đo thiên văn Hipparcos từng ước tính Betelgeuse cách Trái Đất khoảng 430 năm ánh sáng.
Đây là con số có độ bất định đáng kể, bởi việc xác định khoảng cách tới những ngôi sao khổng lồ như Betelgeuse không hề đơn giản.
Các nghiên cứu hiện đại cũng cho thấy khoảng cách của ngôi sao này vẫn còn những điểm chưa chắc chắn.
Dù khoảng cách chính xác là bao nhiêu, Betelgeuse vẫn nằm tương đối gần Trái Đất nếu xét theo quy mô thiên hà.
Tuy nhiên, khoảng cách đó có đủ gần để một vụ nổ siêu tân tinh gây ra thảm họa cho hành tinh của chúng ta hay không lại là câu chuyện khác.
Betelgeuse là một ngôi sao siêu khổng lồ đang dao động về kích thước và độ sáng. Đường kính của nó lớn gấp hàng trăm lần Mặt Trời, trong khi độ sáng nội tại cũng vượt xa ngôi sao trung tâm của Hệ Mặt Trời.
Khác với Rigel có màu xanh trắng và vẫn đang ở giai đoạn tiến hóa tương đối sớm, Betelgeuse đã tiến sâu vào giai đoạn cuối của vòng đời sao.
Nó đã tiêu hao phần lớn nhiên liệu hạt nhân trong lõi và đang tiến tới thời điểm không thể tiếp tục duy trì trạng thái cân bằng như trước.
Theo các mô hình tiến hóa sao, Betelgeuse cuối cùng sẽ phát nổ thành siêu tân tinh. Sau vụ nổ, phần lõi còn lại có thể co sụp thành sao neutron hoặc, tùy thuộc vào khối lượng lõi và diễn biến quá trình sụp đổ, hình thành một hố đen.
Khi sự kiện ấy xảy ra, Betelgeuse có thể trở thành một trong những vật thể sáng nhất từng xuất hiện trên bầu trời đêm của con người. Nhưng ánh sáng rực rỡ đó có đi kèm hiểm họa đối với Trái Đất?
Siêu tân tinh phải ở gần Trái Đất đến mức nào mới nguy hiểm?
Một vụ nổ siêu tân tinh không chỉ giải phóng lượng năng lượng khổng lồ mà còn phát ra bức xạ có khả năng tác động tới môi trường xung quanh.
Nếu một ngôi sao đủ lớn phát nổ ở khoảng cách quá gần, bức xạ năng lượng cao có thể ảnh hưởng đến tầng ozone, làm thay đổi mức độ bức xạ chiếu xuống bề mặt Trái Đất và gây ra những hệ quả nghiêm trọng đối với sinh quyển.
Theo ước tính mang tính khái quát của Patrick Moore, một vụ nổ siêu tân tinh điển hình trong phạm vi khoảng 100 năm ánh sáng có thể nằm trong vùng cần đặc biệt quan tâm.
Tuy nhiên, đây không phải ranh giới nguy hiểm cố định. Mức độ ảnh hưởng thực tế phụ thuộc vào loại siêu tân tinh, năng lượng bức xạ, đặc điểm vụ nổ và hướng phát xạ.
Một vụ nổ ở khoảng cách vài chục năm ánh sáng có thể gây ra những hậu quả đáng kể.
Trong khi đó, siêu tân tinh ở xa hơn vẫn có thể được quan sát bằng các thiết bị thiên văn mà không gây nguy hiểm trực tiếp cho sự sống trên Trái Đất.
Năm 1987, các nhà thiên văn học quan sát được siêu tân tinh SN 1987A trong Đám mây Magellan Lớn, một thiên hà vệ tinh của Ngân Hà, cách Trái Đất khoảng 168.000-169.000 năm ánh sáng.
Dù ở khoảng cách rất xa, vụ nổ vẫn cung cấp những dữ liệu khoa học quý giá, giúp giới nghiên cứu hiểu rõ hơn về quá trình tiến hóa và cái chết của các ngôi sao.
Sự kiện này không gây nguy hiểm cho Trái Đất. Nó cũng cho thấy các nhà khoa học có thể nghiên cứu những vụ nổ sao ở khoảng cách rất lớn nhờ các phương pháp quan sát hiện đại.
Đối với Betelgeuse, tin tốt là ngôi sao này nằm ngoài phạm vi thường được xem là có nguy cơ gây tổn hại nghiêm trọng cho sự sống trên Trái Đất khi phát nổ.
Dù khoảng cách chính xác vẫn còn bất định, các ước tính hiện nay nhìn chung đặt nó ở xa hơn đáng kể so với khoảng cách thường được xem là nguy hiểm đối với một vụ siêu tân tinh thông thường.
(Theo Space, SciTechDaily, Earthsky, Skyatnightmagazine)
Phát hiện điều bất ngờ về khả năng tồn tại sự sống ngoài Trái ĐấtPhát hiện mới của các nhà khoa học cho thấy, các mặt trăng băng giá quanh những hành tinh khổng lồ có thể trở thành những ứng viên hấp dẫn trong cuộc săn tìm sự sống ngoài Trái Đất.
.svg){kind=icon}
