Triết lý nào cho sự tồn tại của trường chuyên?

Thách thức cuối cùng dành cho trường chuyên là làm thế nào để những học sinh lớn lên từ đây sẽ mang tài năng của mình trở lại phục vụ xã hội.

Học sinh có năng lực cao được đào tạo chuyên sâu theo thiên hướng cá nhân có tiềm năng phát triển vượt bậc ở các bậc học cao hơn. Không chỉ Việt Nam mà hầu hết các nước có nền kinh tế phát triển như Mỹ, Canada, Đức, Singapore và Nhật Bản đều duy trì hệ thống trường chuyên vì lý do này.

Nhiều cựu học sinh chuyên ở các nước đã trở thành những nhà nghiên cứu, nhà phát minh, doanh nhân và nghệ sỹ nổi tiếng. Trường chuyên đã trở thành nơi ươm mầm tài năng cho các địa phương và là mục tiêu, ước mơ và niềm tự hào của nhiều thế hệ học sinh.

Những câu hỏi đặt ra nếu duy trì trường chuyên

Ở Việt Nam, cũng như những nước kể trên, trường chuyên là một dịch vụ công được tài trợ bởi ngân sách Nhà nước. Trong bối cảnh hệ thống giáo dục công lập vẫn còn nhiều khó khăn và xã hội hoá giáo dục đang mở rộng, câu hỏi đặt ra "Liệu Nhà nước có nên tiếp tục đầu tư để duy trì hệ thống trường chuyên với ngân sách cao gấp 2 – 3 lần những trường công lập khác?" là hoàn toàn chính đáng.

Nếu Nhà nước quyết định đầu tư vào trường chuyên thì mục tiêu là gì? Hướng tới đối tượng nào? Kết quả có được đánh giá thường xuyên không? Thông qua những tiêu chí gì? Có gắn liền với ngân sách hay không? Và có tạo ra lợi ích xã hội tương xứng với mức đầu tư vượt trội nói trên?

{keywords}
Các Sở GD-ĐT có thể ban hành tài liệu hướng dẫn ôn thi vào trường chuyên, lập quỹ hỗ trợ học sinh nghèo và yêu cầu các nhà trường đưa thông tin tới cha mẹ học sinh (Ảnh: Thanh Tùng)

Hơn nữa, là một dịch vụ công được đầu tư bằng nguồn lực của xã hội thì bất kỳ học sinh nào, dù giàu hay nghèo, ở nông thôn hay thành thị, đều có quyền được tiếp cận trường chuyên.

Chừng nào vẫn còn khoảng cách giữa các khu vực địa lý và các cộng đồng về điều kiện sống, thông tin và cơ hội học tập, thì việc các trường chuyên có đến được với học sinh nghèo và học sinh vùng sâu vùng xa hay không cũng là mối quan tâm lớn đối với người dân. Đây cũng là một thách thức không nhỏ cho các nhà hoạch định giáo dục.

Chính sách tuyển sinh chỉ thu hút được con em những gia đình có thu nhập cao không những góp phần tạo bất công trong xã hội mà còn tạo ra một môi trường thiếu sự đa dạng và xa rời thực tế.

Trong những năm gần đây, một số trường chuyên mở rộng tuyển sinh với bậc THCS (không chuyên). Với số lượng đông đảo học sinh đăng ký dự tuyển, các trường đưa ra yêu cầu đầu vào ngặt nghèo, đề cao điểm số và thành tích học tập từ tiểu học.

Ví dụ như tại Trường THPT Hà Nội - Amsterdam, học sinh phải có điểm học bạ gần như tuyệt đối cho 5 năm ở bậc tiểu học mới đạt tiêu chuẩn tham gia thi tuyển vào bậc THCS. Những tiêu chí đó gây áp lực điểm số cho trẻ nhỏ từ quá sớm, cổ xuý văn hoá “học gạo”, gây tiêu cực trong việc “xin điểm”, và nguy hiểm hơn nữa là không khuyến khích sự khám phá và mắc lỗi của học sinh.

Mở rộng phát triển bản thân cho học sinh

Trong bối cảnh giáo dục Việt Nam hiện nay, nếu tiếp tục duy trì trường chuyên thì vai trò cần thiết nhất của hệ thống này là tạo ra một môi trường học tập nâng cao và chuyên sâu, thúc đẩy nghiên cứu và sáng tạo trong dạy và học. Môi trường học tập này cũng phải tạo động lực và kích thích sự phát triển của mọi tài năng trẻ, trên nền tảng giá trị đạo đức và xã hội tiên tiến và nhân văn, và vì mục tiêu xã hội.

Để thực hiện tốt vai trò này, trường chuyên nên thu hẹp lại ở bậc phổ thông trung học, cải tiến phương pháp đào tạo, tăng cường phát triển tài năng qua tìm tòi và nghiên cứu. Trường chuyên phải mở rộng phát triển bản thân cho học sinh qua giáo dục ngoại khoá, nhân cách và kỹ năng. Đội ngũ giáo viên và lãnh đạo nhà trường cần được tuyển chọn kỹ lưỡng và đào tạo để liên tục nâng cao chuyên môn, được hưởng chế độ đãi ngộ xứng đáng dựa trên kết quả.

Chính sách tuyển sinh nên áp dụng kết hợp giữa xét tuyển và thi tuyển theo mô hình toàn diện (holistic) đang được áp dụng rộng rãi ở các nước phát triển và các trường trung học, đại học hàng đầu thế giới. Điểm học bạ và thành tích học tập được đánh giá cùng với điểm thi tuyển và các thành phần khác như thư giới thiệu, bài luận và phỏng vấn trong một vòng tuyển sinh.

Việc xét tuyển toàn diện đòi hỏi một hệ thống đánh giá khoa học, công minh và đồng bộ. Điều này có nghĩa là hội đồng tuyển sinh phải có toàn quyền quyết định theo đúng tiêu chí và tiêu chuẩn quy định, mà không đại diện hay bị ảnh hưởng bởi bất kỳ lợi ích nào. Như vậy thì sự công bằng nói trên mới được đảm bảo.

Trường chuyên phải vì lợi ích xã hội

Giáo dục tinh hoa trên thế giới đều có một hạn chế chung là chưa đến được với người nghèo cho dù có xét tuyển thay thi tuyển, vì cả hai phương thức đều đòi hỏi học sinh phải chuẩn bị từ sớm, theo các “lò” luyện và đầu tư vào thành tích ngoại khoá. Để khắc phục tình trạng này, các Sở GD-ĐT có thể ban hành tài liệu hướng dẫn ôn thi, lập quỹ hỗ trợ học sinh nghèo và yêu cầu các nhà trường đưa thông tin tới cha mẹ học sinh.

Bài học từ Singapore về việc dựa vào kết quả học tập của học sinh ở cuối cấp để nhận biết những em có năng lực đặc biệt và định hướng cho các em thi chuyên cũng là một cách để mở rộng tiếp cận cơ hội học tập tới nhiều đối tượng học sinh.

Nếu trường chuyên là đầu tư của toàn xã hội thì nó phải mang lại lợi ích cho toàn xã hội. Thách thức cuối cùng dành cho trường chuyên là làm thế nào để những học sinh lớn lên từ đây sẽ mang tài năng của mình trở lại phục vụ xã hội. Có lẽ không có sự ràng buộc nào tốt hơn là sự cam kết từ bên trong mỗi con người. Và vì vậy, hãy bắt đầu bằng việc xác định rõ cho từng học sinh sứ mệnh của trường chuyên: giáo dục vì lợi ích của xã hội.

Đào Thu Hiền (Thạc sỹ Chính sách công, ĐH Harvard)

Bộ Giáo dục: Không thể xã hội hóa trường chuyên

Bộ Giáo dục: Không thể xã hội hóa trường chuyên

Mô hình trường chuyên đã được thể chế hóa trong các điều luật của Nhà nước. Như vậy, không thể nào có chuyện xã hội hóa.

tin nổi bật

Đề Toán thi vào lớp 10 chuyên Lê Hồng Phong

Đề thi môn Toán tuyển sinh vào lớp 10 Trường THPT Chuyên Lê Hồng Phong (Nam Định) năm học 2022-2023 có 5 câu hỏi với thời gian làm bài 150 phút.

ĐH Bách khoa Hà Nội công bố thời gian, địa điểm kỳ thi đánh giá tư duy

Là bài thi do Đại học Bách khoa Hà Nội tổ chức, có 20 trường Đại học sẽ sử dụng kết quả bài thi này để thực hiện việc xét tuyển năm học 2022.

149 trường THPT được ưu tiên xét tuyển vào ĐH Quốc gia TP.HCM

Có 149 trường THPT trên cả nước được ưu tiên xét tuyển vào ĐH Quốc gia TP.HCM năm 2022, trong đó có 83 trường THPT chuyên, năng khiếu và 66 trường theo chí riêng của ĐH này.

Thêm trường thành viên ĐH Quốc gia TP.HCM tăng gấp đôi học phí

Trường ĐH Khoa học Tự nhiên TP.HCM vừa công bố học phí, các phương thức tuyển sinh năm 2022. So với năm 2021, học phí năm học 2022 dự kiến tăng gấp đôi.

Nghề Luật: Nhiều cơ hội nhưng yêu cầu cao

Cuộc thi Diễn án hình sự “Chuyến tàu công lý - Ranh giới cuối cùng” do khoa Luật ĐH Quốc gia Hà Nội mới đây cho phép các bạn sinh viên hóa thân thành các thành phần tại phiên Tòa hình sự gay cấn.

Các mốc thời gian quan trọng trong kỳ thi vào lớp 10 công lập tại Hà Nội

Ngày 31/5, Hà Nội sẽ công bố số lượng học sinh dự tuyển vào từng trường THPT công lập. Thông qua đó, phụ huynh và học sinh có thể nắm được tỉ lệ "chọi" dự kiến của các trường.

200 trường đại học công bố phương thức xét tuyển học bạ

Đã có nhiều trường đại học trên cả nước công bố phương thức xét học bạ THPT cho kì tuyển sinh năm 2022

Thi vào lớp 6 chuyên Ams ngày 25/6/2022

Sở GD-ĐT Hà Nội vừa có hướng dẫn thực hiện công tác tuyển sinh vào lớp 6 Trường THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam năm học 2022-2023.

3 chuyên gia nổi tiếng sẽ dạy digital marketing tại CĐ Việt Mỹ Hà Nội

3 chuyên gia marketing hiện đang điều hành các doanh nghiệp nổi tiếng ở Việt Nam đã nhận lời giảng dạy sinh viên Trường Cao đẳng Việt Mỹ trong năm học 2022 - 2023.

Nghệ An xét tuyển thẳng 6.0 IELTS vào lớp 10 chuyên Anh

Sở GD-ĐT Nghệ An vừa có văn bản tuyển sinh các lớp đầu cấp năm học 2022 - 2023, trong đó nêu rõ các quy định xét tuyển theo chứng chỉ ngoại ngữ.

1 'chọi' 14 vào lớp 10 chuyên Anh Trường Phổ thông Năng khiếu

Tỷ lệ chọi vào lớp 10 chuyên Anh, Trường Phổ thông Năng khiếu (ĐH Quốc gia TP.HCM) là 1 chọi 14. Trong khi đó, vào lớp 10 chuyên Toán là 1 chọi 9,6.

Hà Nội chi hơn 61 tỷ đồng cho công chức học thạc sĩ, tiến sĩ

Theo Đề án về nâng cao chất lượng nhân lực mới ban hành, Hà Nội dự kiến chi hơn 61 tỷ đồng để cử cán bộ, công chức, viên chức đi học tiến sĩ, thạc sĩ trong và ngoài nước.

Gần 4.000 thí sinh tranh suất vào lớp 10 Chuyên Ngoại ngữ

Gần 4.000 thí sinh đăng ký dự thi vào lớp 10 Trường THPT Chuyên Ngoại ngữ (thuộc ĐH Ngoại ngữ - ĐH Quốc gia Hà Nội), nhưng sẽ chỉ có 360 suất trúng tuyển.

Học sinh F0 ở TP.HCM được thi lớp 10

Theo Sở GD-ĐT TP.HCM, thí sinh được xác định là ca bệnh Covid-19 (F0) có nguyện vọng tham gia kỳ thi vào lớp 10 phải có đơn xin dự thi và được phụ huynh hoặc người giám hộ xác nhận đồng ý.

Thêm trường thành viên ĐH Quốc gia Hà Nội tăng mạnh học phí

Hiệu trưởng trường Đại học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội đã ra quyết định về việc quy định, định mức học phí đào tạo đại học, sau đại học năm học 2022-2023.