Đại học không chỉ nghiên cứu hay phản biện chính sách, mà cần trở thành đối tác tri thức của chính quyền trong việc nhận diện vấn đề, thiết kế, thử nghiệm và đánh giá các giải pháp về quản trị, đô thị, giáo dục, y tế, môi trường và chuyển đổi số.
Chủ trương hình thành đại học tinh hoa ở Việt Nam hiện nay không chỉ đúng mà còn rất trúng. Đúng vì phù hợp với yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, khi tăng trưởng phải dựa ngày càng nhiều hơn vào tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nhân tài. Trúng vì nó giải quyết một khoảng trống lớn của hệ thống giáo dục đại học: Việt Nam đã có mạng lưới trường đại học rộng, nhưng vẫn thiếu những trung tâm trí tuệ đủ mạnh để tạo ra tri thức mới, làm chủ công nghệ chiến lược và đào tạo nhân tài ở trình độ cao nhất.
Những động lực từng giúp Việt Nam phát triển nhanh như lao động dồi dào, vốn đầu tư, FDI, tiếp nhận công nghệ và năng lực thực thi đang dần không còn đủ để tạo ra bước nhảy phát triển mới. Thách thức hiện nay là chuyển từ học hỏi sang sáng tạo, từ sử dụng công nghệ sang làm chủ và tạo ra công nghệ, từ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu sang nắm giữ những khâu có giá trị cao hơn.
Muốn đạt được bước chuyển đó, nâng cao mặt bằng chung của giáo dục đại học là cần thiết nhưng chưa đủ. Việt Nam cần một số trung tâm trí tuệ hàng đầu, nơi tài năng, nguồn lực và tự do học thuật được tập trung để hình thành những năng lực vượt trội. Đại học tinh hoa không phải là một danh hiệu mới, mà là một thiết chế nhằm tạo ra năng lực phát triển mới cho quốc gia.
Sứ mệnh của đại học tinh hoa Việt Nam
Sứ mệnh lớn nhất của đại học tinh hoa là giúp Việt Nam chuyển từ thực thi sang sáng tạo, từ làm theo sang làm chủ. Sứ mệnh đó thể hiện ở ba tầng: Quốc gia, doanh nghiệp và xã hội.
Trước hết, đại học tinh hoa phải góp phần nâng cao năng lực làm chủ của quốc gia. Những trường đại học này cần đi đầu trong nghiên cứu các công nghệ chiến lược, hình thành các nhóm nghiên cứu đủ sức tiến tới biên tri thức, đào tạo các nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia có khả năng tạo ra công nghệ, giải pháp mà Việt Nam có thể sở hữu và phát triển. Giá trị của nghiên cứu không chỉ nằm ở số lượng công bố, mà ở những năng lực mới được tạo ra cho đất nước.
Đại học tinh hoa cũng phải là cầu nối đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào dòng chảy tri thức toàn cầu. Làm chủ không có nghĩa là tự làm mọi thứ, mà là đủ năng lực để hợp tác bình đẳng, tiếp cận nhanh những thành tựu mới và từng bước trở thành một chủ thể đóng góp vào tiến bộ khoa học của thế giới.
Bên cạnh đó, đại học tinh hoa cần tham gia trực tiếp vào các bài toán lớn của quốc gia và địa phương. Đại học không chỉ nghiên cứu hay phản biện chính sách, mà cần trở thành đối tác tri thức của chính quyền trong việc nhận diện vấn đề, thiết kế, thử nghiệm và đánh giá các giải pháp về quản trị, đô thị, giáo dục, y tế, môi trường và chuyển đổi số.
Thứ hai, đại học tinh hoa phải góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam. Vai trò của đại học không dừng ở đào tạo nhân lực hay chuyển giao công nghệ mà phải cùng doanh nghiệp giải quyết những bài toán thực tiễn, phát triển mô hình quản trị, chiến lược kinh doanh và năng lực đổi mới sáng tạo. Mục tiêu cuối cùng là giúp ngày càng nhiều doanh nghiệp Việt Nam tạo dựng lợi thế riêng và tham gia vào những phân khúc có giá trị cao hơn trong nền kinh tế toàn cầu.
Thứ ba, đại học tinh hoa phải trở thành lực kéo cho tiến bộ xã hội. Với vị thế là những trung tâm trí tuệ hàng đầu, các đại học này cần dẫn dắt về tư tưởng, giá trị và văn hóa; lan tỏa tinh thần khoa học, tư duy độc lập và sự tôn trọng tri thức. Đại học tinh hoa không chỉ phản ánh sự phát triển của xã hội mà còn phải góp phần định hình những chuẩn mực mới cho một xã hội sáng tạo và văn minh hơn.
Vì vậy, thước đo cuối cùng của đại học tinh hoa không chỉ là bằng cấp, công bố hay sáng chế, mà là khả năng tạo ra một quốc gia có năng lực làm chủ cao hơn, doanh nghiệp cạnh tranh hơn và xã hội tiến bộ hơn.
Kiến tạo đại học tinh hoa
Đại học tinh hoa chỉ có thể hình thành khi năng lực kiến tạo của Nhà nước kết hợp với năng lực chuyển hóa của chính các trường đại học. Nhà nước có thể trao cơ chế và nguồn lực vượt trội, nhưng nếu đại học vẫn vận hành theo tư duy bình quân, quản trị cũ và nghiên cứu phân tán thì nguồn lực lớn cũng khó tạo ra đột phá. Ngược lại, một trường có khát vọng nhưng thiếu quyền tự chủ và nguồn lực cần thiết cũng khó đạt chuẩn quốc tế.
Vế thứ nhất thuộc về Nhà nước: Tạo điều kiện để những đỉnh cao xuất hiện. Nhà nước cần xác định những năng lực quốc gia cần đạt tới trong 10-20 năm tới, từ đó lựa chọn các trường có nền tảng phù hợp để giao sứ mệnh phát triển. Các đại học tinh hoa không nên là những bản sao giống nhau, mà cần trở thành những cực năng lực khác biệt, bổ sung cho nhau trong chiến lược phát triển quốc gia.
Khi đã giao sứ mệnh đặc biệt, Nhà nước cần trao quyền tương xứng về nhân sự, tài chính, nghiên cứu và hợp tác quốc tế. Tuy nhiên, đầu tư vượt trội không đồng nghĩa với cấp phát không điều kiện. Cần chuyển từ tư duy “cấp tiền cho trường” sang “đầu tư cho năng lực quốc gia thông qua trường”, gắn nguồn lực với mục tiêu, kết quả và trách nhiệm giải trình rõ ràng.
Vế thứ hai thuộc về các đại học: Biến nguồn lực thành năng lực thực chất. Trước hết, đại học tinh hoa phải có tư duy chiến lược, xác định rõ lĩnh vực có thể tạo đỉnh cao, tập trung nguồn lực cho các ưu tiên đó và dám từ bỏ những hoạt động không còn phù hợp với sứ mệnh.
Giá trị lớn hơn nằm ở tri thức mới được tạo ra, công nghệ được làm chủ, nhân lực được đào tạo và những vấn đề lớn của đất nước được giải quyết.
Yếu tố quyết định là con người. Một đại học tinh hoa cần xây dựng hệ sinh thái nhân tài có khả năng cạnh tranh toàn cầu: Thu hút người giỏi ở bất cứ đâu, tạo môi trường làm việc hấp dẫn, trao quyền cho họ xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh và phát triển thế hệ kế cận. Một vài cá nhân xuất sắc chưa thể tạo nên đại học tinh hoa; điều quan trọng là xây dựng được một hệ thống có khả năng liên tục sản sinh nhân tài.
Hoạt động nghiên cứu cũng cần chuyển từ phân tán sang tập trung tạo đột phá. Thay vì nhiều đề tài nhỏ lẻ, đại học tinh hoa cần phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, theo đuổi những bài toán lớn trong thời gian dài. Công bố quốc tế vẫn quan trọng, nhưng không phải mục tiêu cuối cùng. Giá trị lớn hơn nằm ở tri thức mới được tạo ra, công nghệ được làm chủ, nhân lực được đào tạo và những vấn đề lớn của đất nước được giải quyết.
Trong giai đoạn đầu, các đại học tinh hoa cần biết tận dụng ngoại lực để rút ngắn quá trình tích lũy nội lực. Điều này không chỉ là hợp tác nghiên cứu hay đào tạo, mà còn bao gồm học hỏi về quản trị đại học, tổ chức khoa học, thương mại hóa tri thức và xây dựng mạng lưới quốc tế. Việt Nam có thể mời gọi các chuyên gia, nhà quản trị và nhà khoa học hàng đầu thế giới tham gia xây dựng hệ thống, nhưng mục tiêu cuối cùng phải là hình thành năng lực nội sinh.
Mượn ngoại lực không có nghĩa là phụ thuộc vào ngoại lực. Mỗi hợp tác quốc tế cần trở thành một quá trình chuyển giao năng lực, giúp đội ngũ trong nước mạnh hơn, hệ thống quản trị trưởng thành hơn và những năng lực từng phải dựa vào bên ngoài dần trở thành năng lực của chính mình.
Để thành công, Nhà nước và đại học cần một cam kết dài hạn: Nhà nước trao quyền, nguồn lực và sự ổn định chính sách; đại học cam kết tạo ra năng lực, nhân tài và tác động có thể kiểm chứng. Quyền lực và nguồn lực vượt trội phải đi cùng mục tiêu vượt trội và trách nhiệm giải trình tương xứng.
Phép thử cuối cùng của một đại học tinh hoa không nằm ở danh xưng hay vị trí trên bảng xếp hạng, mà ở những năng lực mới mà nó tạo ra cho đất nước: Tri thức nào được khai phá, công nghệ nào được làm chủ, nhân tài nào được hình thành và những bài toán lớn nào được giải quyết. Khi đại học tạo ra được những năng lực mà trước đó quốc gia chưa có, tinh hoa mới thực sự được kiến tạo.
.svg){kind=icon}
