Báo cáo đánh giá nguồn lực và năng lực hiện có trong hỗ trợ nạn nhân và người đang trong quá trình xác định là nạn nhân bị mua bán tại Việt Nam do Bộ Y tế thực hiện vừa được chia sẻ tại hội thảo: "Kết quả khảo sát và tham vấn tâm lý quy trình hỗ trợ nạn nhân bị mua bán và người đang trong quá trình xác định là nạn nhân bị mua bán". Báo cáo này đã chỉ ra một số tồn tại trong công tác hỗ trợ tâm lý cho nhóm đối tượng đặc biệt dễ tổn thương này.
Theo Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024 và Nghị định số 162/2025/NĐ-CP, hỗ trợ tâm lý được xác định là một dịch vụ thiết yếu, được cung cấp tại các cơ sở trợ giúp xã hội, cơ sở hỗ trợ nạn nhân và trong suốt quá trình tái hòa nhập cộng đồng.
Bên cạnh đó, các lực lượng tuyến đầu như Bộ đội Biên phòng, Công an, các ban, ngành tại cửa khẩu cũng có vai trò thực hiện hỗ trợ tâm lý ban đầu trong quá trình tiếp nhận, xác minh và xử lý các trường hợp có nguy cơ là nạn nhân bị mua bán người.
Kết quả khảo sát cho thấy 44,83% cơ quan tham gia cung cấp hỗ trợ tư vấn tâm lý – mức bao phủ cao nhất trong các loại hình dịch vụ hỗ trợ nạn nhân hiện nay. Tuy nhiên, chỉ 10,3% cán bộ trực tiếp làm công tác này có chuyên môn tâm lý, trong khi đa số xuất thân từ lĩnh vực công tác xã hội hoặc pháp luật.
Tại nhiều đơn vị, việc hỗ trợ tâm lý mới dừng ở mức cơ bản như lắng nghe, động viên, trấn an tinh thần; thiếu chuyên gia tâm lý chuyên nghiệp và thiếu quy trình can thiệp bài bản.
Thực tế tại Đồn Biên phòng Hà Tiên cho thấy rõ những thách thức trên. Chỉ riêng trong năm 2025, đơn vị đã tiếp nhận 21 vụ với 564 người được trao trả từ Campuchia, có thời điểm gần 60 người/ngày. Nhiều trường hợp trở về trong tình trạng hoảng loạn, bị đánh đập, mất giấy tờ, bị giữ hộ chiếu hoặc bị đe dọa ở bên kia biên giới.
Những tình huống như vậy đòi hỏi cán bộ tiếp nhận phải có kỹ năng trấn an, bảo đảm an toàn, ứng xử nhạy cảm giới và hiểu biết về sang chấn tâm lý. Tuy nhiên, đa số cán bộ trực tiếp làm nhiệm vụ tại đồn chưa từng được tập huấn về hỗ trợ tâm lý cho nạn nhân bị sang chấn. Khi phát hiện trường hợp có biểu hiện tâm lý nghiêm trọng, cán bộ biên phòng thường phải gọi cán bộ xã hoặc đơn vị phối hợp hỗ trợ.
Đáng lưu ý, phần lớn cán bộ tiếp xúc trực tiếp là nam giới, trong khi nhiều nạn nhân nữ từng trải qua bạo lực tình dục rất dễ hoảng loạn hoặc thu mình, làm gia tăng nguy cơ tái tổn thương. Ngoài ra, việc thiếu danh sách phiên dịch tiếng Khmer hoặc tiếng dân tộc chuẩn cũng ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả hỗ trợ tâm lý cho người dân tộc thiểu số hoặc người nước ngoài.
Quy trình tiếp nhận thiếu đánh giá tâm lý
Báo cáo chỉ ra rằng quy trình tiếp nhận nạn nhân tại tuyến đầu và cộng đồng hiện vẫn nặng về thủ tục hành chính như xác minh nhân thân, sàng lọc nguy cơ bị mua bán người, xử lý xuất nhập cảnh hay bàn giao về địa phương. Đánh giá tâm lý ban đầu hầu như chưa được tích hợp vào quy trình chuẩn.
Các phiếu sàng lọc hiện nay không có nội dung đánh giá trạng thái cảm xúc, sang chấn, rối loạn lo âu, trầm cảm hay nguy cơ tự hại. Tuyến xã và cộng đồng cũng thiếu công cụ, hướng dẫn để nhận diện các dấu hiệu tổn thương tâm lý, đặc biệt với trẻ vị thành niên và phụ nữ bị bạo lực. Việc bàn giao hồ sơ từ tuyến đầu về địa phương thường thiếu thông tin về tình trạng tâm lý, gây khó khăn cho theo dõi và hỗ trợ lâu dài.
Hệ quả là nhiều trường hợp có nhu cầu hỗ trợ tâm lý khẩn cấp không được phát hiện kịp thời; việc hỗ trợ tại cộng đồng thiếu tính liên tục, làm giảm khả năng hồi phục tâm lý và gia tăng nguy cơ tái bị mua bán.
Cần giải pháp đồng bộ và lâu dài
Từ thực trạng trên, báo cáo kiến nghị cần tăng cường tập huấn về hỗ trợ dựa trên hiểu biết sang chấn tâm lý cho lực lượng biên phòng, công an, cán bộ xã/phường; đào tạo kỹ năng phỏng vấn nhạy cảm giới và đánh giá nguy cơ tâm lý ban đầu. Quy trình tiếp nhận cần được chuẩn hóa, bổ sung nội dung đánh giá sang chấn và quy định rõ các trường hợp bắt buộc chuyển tuyến sang cơ sở y tế hoặc trung tâm công tác xã hội.
Ngoài ra, cần đầu tư xây dựng khu tạm lánh từ 30–50 người tại các điểm nóng, bố trí không gian tư vấn riêng tư, bảo đảm điều kiện tiếp nhận an toàn. Việc cấp ngân sách trực tiếp cho tuyến đầu, tăng cường phối hợp liên ngành và thiết lập cơ chế theo dõi dài hạn tại cộng đồng được xem là yếu tố then chốt.
Chỉ khi hỗ trợ tâm lý được triển khai một cách chuyên nghiệp, liên tục và dựa trên sang chấn, quyền lợi và khả năng hồi phục của nạn nhân buôn bán người mới thực sự được bảo đảm, đúng với tinh thần của Luật Phòng, chống mua bán người 2024 và các cam kết của Việt Nam về bảo vệ quyền con người.
.svg){kind=icon}
