Vụ kiện tập thể đầu tiên nhắm vào thuật toán định giá động của một nền tảng gọi xe đã được đệ trình lên Tòa án Quận Amsterdam, nơi đặt trụ sở châu Âu của Uber - "ông lớn" gọi xe công nghệ đến từ Mỹ.
Tổ chức Worker Info Exchange (WIE) khởi kiện thay mặt khoảng 241.000 tài xế đến từ Anh, Hà Lan, Bỉ, Đức, Pháp, Ba Lan và Romania. Vụ kiện chính thức được khởi động vào ngày 2/9 vừa qua.
Đây là một trong những vụ kiện tập thể lớn nhất nhắm vào một nền tảng gọi xe công nghệ tại châu Âu.
Điều khiến vụ kiện trở nên đặc biệt là đối tượng bị kiện: không phải là một cá nhân hay một chính sách cụ thể, mà là hệ thống định giá động (dynamic pricing) do AI điều khiển.
Theo WIE, Uber "lặng lẽ" triển khai hệ thống này từ năm 2020, chuyển dịch rủi ro sang tài xế và cho phép công ty tăng "hoa hồng ẩn" của mình, trong một số trường hợp chiếm gần một nửa giá trị cuốc xe.
Những con số biết nói
Nghiên cứu của công ty tư vấn Oxera (Vương quốc Anh) được WIE công bố đã vẽ nên bức tranh ảm đạm về thu nhập của tài xế.
Tại Vương quốc Anh, khoảng 66% tài xế bị mất trung bình 5.337 bảng Anh/năm (khoảng 190 triệu đồng) do thay đổi định giá động. Con số này cho thấy mức thiệt hại đáng kể mà thuật toán mới gây ra cho thu nhập của tài xế tại thị trường lớn nhất của Uber ở châu Âu.
Tại Hà Lan, 48% tài xế bị mất trung bình 7.500 euro/năm (khoảng 225 triệu đồng). Đáng chú ý, đây cũng là quốc gia nơi vụ kiện tập thể được khởi xướng, với các tài xế Hà Lan đóng vai trò nòng cốt trong việc đưa Uber ra tòa.
Tại Ba Lan, tài xế cũng phản ánh thu nhập bị giảm đáng kể, với tổ chức đại diện cho rằng Uber đã "từ bỏ mô hình trả lương đơn giản dựa trên thời gian và quãng đường".
Thuật toán bị cáo buộc “học” mức giá tài xế sẵn sàng chấp nhận
Điểm mấu chốt của vụ kiện là cáo buộc Uber sử dụng dữ liệu cá nhân và lịch sử chuyến đi để "đào tạo" thuật toán nhận diện tài xế nào sẵn sàng chấp nhận mức giá thấp nhất.
Kola Oba, một tài xế ở London (Anh), kể lại một trải nghiệm gây sốc: khi đang nghỉ ngơi cùng một tài xế khác, cả hai nhận được đề nghị cho cùng một cuốc xe. Người kia được trả 27 bảng Anh (khoảng 960.000 đồng), còn Oba chỉ được trả 23 bảng Anh (khoảng 818.000 đồng).
Oba tin rằng lý do là anh đã từng chấp nhận nhiều cuốc xe giá rẻ trước đó và thuật toán "học" được rằng anh sẽ tiếp tục chấp nhận mức giá thấp hơn.
"Thật đáng sợ, họ có tất cả thông tin của tôi và đang dùng nó chống lại chính tôi", Oba nói. "Nó quyết định tôi kiếm được bao nhiêu, tôi phải làm việc bao lâu, thời gian tôi ở bên gia đình và cả thời gian nghỉ ngơi của tôi".
Một tài xế khác ở thành phố Rotterdam (Hà Lan), Mohammed Shirwa, mô tả cảm giác luôn bị thuật toán theo dõi: "Nó giống như có ai đó đang nhìn bạn mọi lúc và biết rõ điểm yếu của bạn. Ông chủ thực sự ở đây chính là thuật toán".
Uber phản bác: "Chúng tôi không làm vậy"
Uber bác bỏ các cáo buộc trên. Công ty khẳng định rằng giá cuốc xe được tính dựa trên thông tin thời gian thực về chuyến đi như lộ trình, thời gian và điểm đến, chứ không dựa trên hành vi cá nhân của tài xế.
Uber cũng cho biết lịch sử chấp nhận hoặc từ chối cuốc xe không được sử dụng để cá nhân hóa giá.
Người phát ngôn của Uber tuyên bố: "Phần lớn tổng giá trị các cuốc xe vẫn đi đến đúng nơi nó thuộc về: túi của tài xế. Và tỷ lệ phần trăm mà Uber giữ lại từ các cuốc xe vẫn tương đối ổn định".
Vụ kiện không chỉ dừng lại ở vấn đề tiền bạc. WIE còn cáo buộc Uber vi phạm Quy định Bảo vệ Dữ liệu Chung (GDPR) của EU khi sử dụng dữ liệu cá nhân của tài xế cho mục đích "học máy" và chuyển dữ liệu trái phép sang Mỹ trong giai đoạn từ tháng 8/2021 đến tháng 11/2023.
Đáng chú ý, vụ kiện này diễn ra chỉ vài tuần sau khi Cơ quan Bảo vệ Dữ liệu Hà Lan (AP) đã phạt Uber 825 triệu euro (khoảng gần 25.000 tỷ đồng) vì đã vô hiệu hóa tài khoản tài xế một cách tự động mà không thông báo đầy đủ, vi phạm GDPR. Uber cho biết sẽ kháng cáo.
Vụ kiện tập thể tại Amsterdam đặt ra một câu hỏi lớn hơn cho toàn bộ nền kinh tế nền tảng: Ai thực sự là "ông chủ" khi một thuật toán đưa ra quyết định?
Các tài xế cho rằng thuật toán của Uber đang đóng vai trò như một "người quản lý ảo" (synthetic manager), trong khi họ xứng đáng được đối xử như những người lao động thực sự, với các quyền lợi tương ứng.
Vụ kiện sẽ được tiếp tục xem xét tại tòa án Hà Lan. Nếu thành công, vụ kiện có thể buộc Uber bồi thường cho các tài xế và tạo tiền lệ quan trọng về cách các nền tảng công nghệ sử dụng thuật toán trong quản lý người lao động tại châu Âu.
Theo The Guardian, Le Monde, Franceinfo, Slate.fr, Irish Examiner
.svg){kind=icon}
