Đạt IELTS 8.0 và 9 điểm Toán trong kỳ thi tốt nghiệp THPT, Dương Ngô Minh Đức, cựu học sinh Trường THPT Chuyên Thái Nguyên quyết định theo học ngành Văn học tại Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN.
Sáng 14/11, tại Hà Nội, Khoa Văn học, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐH Quốc gia Hà Nội sẽ kỷ niệm 70 năm truyền thống Khoa Ngữ văn, Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội, 30 năm thành lập Khoa Văn học và đón nhận Huân chương Lao động hạng Ba.
Những người thầy và những bộ sách đi qua nhiều thế hệ
Mùa thu năm 1956, khi Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội thành lập, GS Đặng Thai Mai được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm Khoa Văn - Sử. Những năm chiến tranh, giảng đường theo thầy trò đi sơ tán, từ Đại Từ - Thái Nguyên đến Hiệp Hòa, khi ấy thuộc Hà Bắc.
Cùng với GS Đặng Thai Mai, những học giả như Cao Xuân Huy, Nguyễn Mạnh Tường, Đào Duy Anh và Hoàng Xuân Nhị góp mặt trong thế hệ đầu. GS Hoàng Xuân Nhị, Chủ nhiệm Khoa Ngữ văn từ năm 1961 đến 1979, gắn bó với việc giảng dạy văn học Nga. Nhiều thế hệ học sinh nhà trường đã nhớ những tên tuổi Pushkin, Lermontov, Gogol và cả một câu thơ Pushkin qua bản dịch của thầy Hoàng Xuân Nhị.
Nhiều công trình của các thầy trở thành tài liệu giảng dạy ở các trường đại học. GS Đinh Gia Khánh cùng PGS Chu Xuân Diên và PGS Võ Quang Nhơn biên soạn “Văn học dân gian Việt Nam”; GS Hà Minh Đức chủ biên “Lý luận văn học”. Với “Văn học Việt Nam giao thời 1900-1932”, GS Trần Đình Hượu và PGS Lê Chí Dũng dành riêng một bộ sách cho giai đoạn chuyển tiếp từ văn học trung đại sang hiện đại. Những bộ sách này không chỉ phục vụ công tác giảng dạy tại trường mà còn trở thành tài liệu tham khảo ở nhiều cơ sở đào tạo đại học trên cả nước.
Từ tiếng nói các vùng miền đến những bản Kiều cổ
Truyền thống Ngữ văn Tổng hợp còn được bồi đắp qua những công trình nghiên cứu tiếng Việt và di sản Hán Nôm.
Trong các thế hệ giảng viên của Bộ môn Ngôn ngữ học, GS Nguyễn Tài Cẩn để lại nhiều công trình về lịch sử tiếng Việt, chữ Nôm và văn bản “Truyện Kiều”, trong đó có khảo cứu về bản Duy Minh Thị năm 1872. Công việc đối chiếu các bản Kiều cho thấy một tác phẩm quen thuộc với nhiều thế hệ độc giả cũng có thể được đọc lại từ lịch sử chữ viết và những khác biệt giữa các văn bản. Còn GS Hoàng Thị Châu là người đặt nền móng cho nghiên cứu phương ngữ địa lý tiếng Việt với công trình “Tiếng Việt trên các miền đất nước”.
Năm 1972, giữa thời chiến, Khoa Ngữ văn mở lớp Hán Nôm đầu tiên, đào tạo những người làm công tác sưu tầm, bảo quản, phiên dịch và nghiên cứu văn bản cổ. PGS.TS Nguyễn Văn Thịnh, nguyên Chủ nhiệm Bộ môn Hán Nôm, là một trong những người góp sức xây dựng ngành. PGS.TS Nguyễn Kim Sơn, cựu sinh viên chuyên ngành Hán Nôm, về sau giảng dạy và nghiên cứu Nho học, từng khảo sát “Vân đài loại ngữ” để tìm hiểu những nguồn sách Lê Quý Đôn đã đọc. Qua việc khảo sát văn bản và truy tìm nguồn sách được sử dụng, các công trình này góp phần làm rõ phương pháp nghiên cứu, tiếp nhận tri thức của các học giả Việt Nam xưa.
Năm 1996, Khoa Ngữ văn được tách thành Khoa Văn học và Khoa Ngôn ngữ học, thuộc Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn - ĐH Quốc gia Hà Nội. Khoa Văn học tiếp tục đào tạo hai ngành Văn học và Hán Nôm. Khoa Ngôn ngữ học, nay là Khoa Ngôn ngữ học và Việt Nam học, đảm nhiệm đào tạo ngành Ngôn ngữ học.
Bên cạnh đó, nhiều thế hệ giảng viên và cựu sinh viên đã miệt mài nghiên cứu, giảng dạy, làm việc và đóng góp cho xã hội, tiếp nối truyền thống của Ngữ văn Tổng hợp suốt 70 năm qua.
Những thế hệ được đào tạo từ Ngữ văn Tổng hợp
Trong 4 thập kỷ trước khi tách khoa, nhiều thế hệ sinh viên Ngữ văn ra trường về giảng dạy, nghiên cứu, làm việc tại các nhà xuất bản và cơ quan báo chí. 30 năm sau khi tách, Khoa Văn học vẫn đào tạo Văn học và Hán Nôm ở cả 3 bậc cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ. Riêng Hán Nôm, mỗi năm Khoa có trên 30 sinh viên nhập học trong giai đoạn 2023-2025.
Hiện nay, Khoa Văn học đang đào tạo hơn 800 sinh viên chính quy, 100 sinh viên vừa làm vừa học và các khóa ngắn hạn, 100 học viên cao học và 20 nghiên cứu sinh. Khoa được Nhà nước tặng thưởng nhiều Huân chương cao quý cho tập thể và các giảng viên. Trong đó phải kể đến 4 Giải thưởng Hồ Chí Minh được trao cho các giáo sư Đặng Thai Mai, Trần Văn Giàu, Đinh Gia Khánh, Cao Xuân Huy; 5 giải thưởng Nhà nước được trao cho GS Hà Minh Đức, PGS Trần Đình Hượu, GS Lê Đình Kỵ, PGS Võ Quang Nhơn, PGS Bùi Duy Tân.
Khoa Ngôn ngữ học, nay là Khoa Ngôn ngữ học và Việt Nam học, phát triển đào tạo từ đại học đến tiến sĩ. Theo số liệu công bố tại lễ kỷ niệm 30 năm thành lập Khoa, tính đến năm 2025, đơn vị đã đào tạo hơn 2.500 cử nhân, khoảng 350 thạc sĩ và gần 300 tiến sĩ Ngôn ngữ học. Từ năm 2023, các lớp tiếng Việt trực tuyến miễn phí của Khoa dành cho người Việt Nam ở nước ngoài đã kết nối người học tại 23 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Từ giảng đường Ngữ văn Tổng hợp đến tòa soạn, văn đàn
Dấu ấn của Ngữ văn Tổng hợp hiện rõ trong đời sống báo chí, khi hàng nghìn nhà báo ở các cơ quan truyền thông trung ương và địa phương xuất thân từ Khoa Ngữ văn - ĐH Tổng hợp Hà Nội. Nhiều người sau này giữ cương vị tổng biên tập, phó tổng biên tập các báo, tạp chí hoặc lãnh đạo các đài phát thanh, truyền hình.
Trong số những cựu sinh viên tiêu biểu có cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, sinh viên Khoa Ngữ văn, ĐH Tổng hợp Hà Nội, niên khóa 1963-1967. Sau khi tốt nghiệp, ông công tác tại Tạp chí Học tập, sau này là Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, Bí thư Thành ủy Hà Nội, Chủ tịch Quốc hội và Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam.
Đó là PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ tốt nghiệp Khoa Ngữ văn năm 1981, từng làm Tổng Biên tập Báo Nghệ An rồi Phó Ban Tuyên giáo Trung ương, Ủy viên Trung ương Đảng và là Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam.
Từ công việc giảng dạy và nghiên cứu, ông Nguyễn Kim Sơn sau này đảm nhiệm cương vị Giám đốc ĐH Quốc gia Hà Nội, rồi Bộ trưởng Bộ GD-ĐT. Ông hiện là Ủy viên Trung ương Đảng khóa XIV, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương.
Rất nhiều những cựu sinh viên khác của Ngữ văn Tổng hợp là lãnh đạo các cơ quan báo chí trong hàng chục năm qua, và hiện tại rất nhiều tổng biên tập, phó tổng biên tập xuất thân là sinh viên Ngữ văn Tổng hợp.
Trên văn đàn, theo thống kê từ sách “Nhà văn Việt Nam hiện đại - NXB Hội Nhà văn, 2020”, 134 trong số 1.623 hội viên Hội Nhà văn Việt Nam xuất thân từ Khoa Ngữ văn, Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội.
Với một số người học Ngữ văn Tổng hợp, nghề viết gắn với những năm tháng ở chiến trường và có nhiều người đã nằm lại nơi chiến trường.
Liệt sĩ Chu Cẩm Phong là một người như vậy. Tốt nghiệp Khoa Ngữ văn năm 1964, Chu Cẩm Phong, tên thật là Trần Tiến; tình nguyện vào Nam, làm phóng viên thông tấn tại mặt trận Quảng - Đà và hy sinh năm 1971. Những trang viết ông để lại được xuất bản với tên “Nhật ký chiến tranh”. Năm 2010, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Cũng năm 1971, Hoàng Nhuận Cầm rời giảng đường Khoa Ngữ văn, nhập ngũ cùng hàng trăm sinh viên ĐH Tổng hợp Hà Nội. Nhiều năm sau, ký ức về những người lính tuổi đôi mươi được Hoàng Nhuận Cầm đưa vào kịch bản phim “Mùi cỏ cháy”.
Cuộc hội ngộ sau 7 thập kỷ
Lễ kỷ niệm 70 năm truyền thống là dịp để các thế hệ giảng viên, cựu sinh viên và sinh viên gặp gỡ, cùng nhìn lại chặng đường phát triển của Ngữ văn Tổng hợp, tri ân những đóng góp của các thế hệ đi trước và xác định định hướng phát triển trong bối cảnh giáo dục đại học, khoa học xã hội và nhân văn đang có nhiều đổi thay.
Từ hai ngành đào tạo truyền thống là Văn học và Hán Nôm, Khoa Văn học đã mở rộng sang lĩnh vực điện ảnh và truyền hình, kết nối nghiên cứu văn học với nghệ thuật màn ảnh. Hướng đào tạo này bắt đầu ở bậc thạc sĩ năm 2013. Năm 2024, Khoa mở ngành Điện ảnh và Nghệ thuật đại chúng ở bậc đại học. Từ năm 2026, Điện ảnh và Nghệ thuật đại chúng trở thành một chương trình đào tạo thuộc ngành Lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh, truyền hình.
Đóng góp của Văn Tổng hợp còn nằm ở những gì các thế hệ thầy trò để lại cho việc đào tạo nhân văn sau này. Những bộ giáo trình do các thầy cô biên soạn đã được dùng ở nhiều trường đại học. Các công trình về tiếng Việt và Hán Nôm đặt cơ sở cho những chương trình đào tạo chuyên sâu. Nhiều người từng học ở Khoa trở thành giảng viên, nhà nghiên cứu, tiếp tục đào tạo lớp người đi sau. Trên nền tảng truyền thống ấy, Khoa Văn học cùng Khoa Ngôn ngữ học và Việt Nam học tiếp tục duy trì các ngành đào tạo đã làm nên tên tuổi Ngữ văn Tổng hợp, đồng thời mở rộng những hướng nghiên cứu và đào tạo mới, đáp ứng yêu cầu phát triển của khoa học xã hội và nhân văn.
Năm 1977, ba sinh viên Khoa Ngữ văn, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội là Bùi Mạnh Nhị, Bạch Văn Hợp và Hoàng Văn Cẩn lên chuyến tàu vào Nam nhận nhiệm vụ. Gần 50 năm sau, cả ba đều từng đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo tại Trường ĐH Sư phạm TPHCM.
.svg){kind=icon}
