Đáo hạn phái sinh là gì? Toàn bộ kiến thức nhà đầu tư cần biết

Đáo hạn phái sinh là thời điểm hợp đồng phái sinh hết hiệu lực và các bên tham gia phải thực hiện nghĩa vụ thanh toán theo quy định của hợp đồng.

Tại Việt Nam, sản phẩm phái sinh phổ biến nhất hiện nay là hợp đồng tương lai chỉ số VN30 và hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ.

Trong đó, hợp đồng tương lai VN30 chiếm phần lớn thanh khoản trên thị trường.

Khi đến ngày đáo hạn:

• Hợp đồng sẽ ngừng giao dịch.
• Nhà đầu tư không thể tiếp tục nắm giữ hợp đồng đó.
• Các vị thế mở sẽ được tất toán theo giá thanh toán cuối cùng.

Hợp đồng tương lai chỉ số VN30 (VN30F1M)

Trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), các hợp đồng tương lai chỉ số VN30 được niêm yết với các kỳ hạn khác nhau. Phổ biến nhất là hợp đồng có kỳ hạn 1 tháng (VN30F1M), 2 tháng (VN30F2M), và hai hợp đồng có kỳ hạn quý gần nhất (VN30F1Q, VN30F2Q).

Ví dụ: Vào tháng 5, các hợp đồng có thể niêm yết là VN30F2405 (đáo hạn tháng 5), VN30F2406 (đáo hạn tháng 6), VN30F2409 (đáo hạn tháng 9) và VN30F2412 (đáo hạn tháng 12).

Ngày đáo hạn và chu kỳ

Ngày đáo hạn của hợp đồng tương lai chỉ số VN30 là ngày thứ Năm thứ ba của tháng đáo hạn. Nếu ngày này trùng vào ngày nghỉ lễ, ngày đáo hạn sẽ được chuyển sang ngày giao dịch kế tiếp.

Chu kỳ đáo hạn diễn ra hàng tháng, tạo ra một sự kiện định kỳ mà nhà đầu tư cần theo dõi. Mỗi khi một hợp đồng đáo hạn, một hợp đồng mới với kỳ hạn xa hơn sẽ được niêm yết để duy trì đủ số lượng hợp đồng cho nhà đầu tư giao dịch.

Giá thanh toán cuối cùng được xác định như thế nào?

Giá thanh toán cuối cùng của hợp đồng tương lai chỉ số VN30 được xác định dựa trên giá trị trung bình số học của chỉ số VN30 trong 30 phút cuối cùng của phiên giao dịch khớp lệnh liên tục vào ngày đáo hạn, bao gồm 15 phút khớp lệnh định kỳ đóng cửa (ATC). Cụ thể, FSP là giá trị trung bình của chỉ số VN30 trong khoảng thời gian từ 14h30 đến 14h45, cộng với giá trị của chỉ số VN30 tại phiên ATC.

• Tác động của ngày đáo hạn phái sinh lên thị trường

Biến động chỉ số VN30 và cổ phiếu cơ sở

Trong những ngày gần đáo hạn, đặc biệt là trong phiên giao dịch cuối cùng, thị trường phái sinh thường chứng kiến sự biến động mạnh. Điều này là do các nhà đầu tư lớn, các quỹ hoặc tổ chức có thể thực hiện các giao dịch lớn để đóng vị thế hoặc chuyển đổi vị thế sang hợp đồng kỳ hạn mới.

- Tác động lên chỉ số VN30: Các giao dịch lớn trên thị trường phái sinh có thể tạo ra áp lực mua hoặc bán lên các cổ phiếu trong rổ VN30, đặc biệt là trong phiên ATC. Điều này có thể dẫn đến việc chỉ số VN30 biến động mạnh, đôi khi không phản ánh đúng cung cầu tự nhiên của thị trường cơ sở.

- Tác động lên cổ phiếu cơ sở: Một số cổ phiếu có tỷ trọng lớn trong rổ VN30 có thể bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các hoạt động "kéo" hoặc "đạp" chỉ số của các nhà đầu tư phái sinh nhằm tối ưu hóa lợi nhuận từ vị thế của họ.

Tâm lý nhà đầu tư

Ngày đáo hạn phái sinh thường đi kèm với tâm lý thận trọng hoặc lo lắng từ một bộ phận nhà đầu tư, đặc biệt là những người mới tham gia. Sự biến động khó lường có thể khiến họ đưa ra các quyết định vội vàng, dẫn đến thua lỗ. Ngược lại, những nhà đầu tư có kinh nghiệm lại xem đây là cơ hội để tìm kiếm lợi nhuận từ sự chênh lệch giá hoặc biến động.

Hiện tượng "kéo/đạp" chỉ số

Đây là một hiện tượng thường thấy trong ngày đáo hạn. Các nhà đầu tư lớn, đặc biệt là những người đang nắm giữ vị thế Long hoặc Short lớn trên hợp đồng tương lai, có thể cố gắng tác động đến giá trị của chỉ số VN30 trong phiên ATC để tối đa hóa lợi nhuận hoặc giảm thiểu thua lỗ.

Đối với nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro (hedging)

• Bán khống (Short) hợp đồng tương lai: Nếu dự báo thị trường có thể giảm, nhà đầu tư có thể bán khống hợp đồng tương lai. Lợi nhuận từ vị thế Short phái sinh sẽ bù đắp một phần hoặc toàn bộ thua lỗ từ danh mục cổ phiếu cơ sở nếu thị trường đi xuống.
• Đóng vị thế trước đáo hạn: Để tránh những biến động mạnh trong phiên đáo hạn, nhà đầu tư có thể chủ động đóng vị thế phòng ngừa của mình trước ngày đáo hạn một vài phiên.

Đối với nhà đầu tư đầu cơ (speculation)

• Giao dịch theo xu hướng: Phân tích kỹ thuật và phân tích dòng tiền để dự đoán xu hướng của chỉ số VN30 trong ngày đáo hạn. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng xu hướng có thể bị đảo chiều nhanh chóng do các tác động từ nhà đầu tư lớn.
• Giao dịch trong phiên: Một số nhà đầu tư có kinh nghiệm có thể tham gia giao dịch trong phiên đáo hạn để tận dụng các biến động ngắn hạn. Tuy nhiên, đây là chiến lược rủi ro cao, đòi hỏi khả năng phản ứng nhanh và quản lý vốn chặt chẽ.
• Tránh giao dịch vào phiên ATC: Do hiện tượng "kéo/đạp" chỉ số, phiên ATC trong ngày đáo hạn thường rất khó lường. Nhà đầu tư nhỏ lẻ nên tránh đặt lệnh vào thời điểm này nếu không có chiến lược rõ ràng và kinh nghiệm.

Chiến lược "cuộn chiếu" (rolling over)

• Đóng vị thế hợp đồng đáo hạn: Nhà đầu tư sẽ đóng vị thế hiện tại của hợp đồng sắp đáo hạn (ví dụ: VN30F2405).
• Mở vị thế mới trên hợp đồng kỳ hạn tiếp theo: Đồng thời, họ sẽ mở một vị thế tương tự trên hợp đồng có kỳ hạn xa hơn (ví dụ: VN30F2406).
• Lưu ý chênh lệch giá: Khi thực hiện "cuộn chiếu", nhà đầu tư cần lưu ý đến sự chênh lệch giá giữa hai hợp đồng (basis). Chênh lệch này có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của việc chuyển đổi vị thế.

Luôn theo dõi lịch đáo hạn của các hợp đồng tương lai để chủ động lên kế hoạch giao dịch.

Đặt lệnh cắt lỗ (Stop-loss): Luôn đặt lệnh cắt lỗ để giới hạn mức thua lỗ tối đa nếu thị trường đi ngược lại dự đoán.

Quản lý vốn: Không nên đặt cược quá nhiều vào một vị thế duy nhất. Phân bổ vốn hợp lý và chỉ giao dịch với số tiền mà bạn có thể chấp nhận mất.

Hiểu rõ sản phẩm: Đảm bảo bạn hiểu rõ cơ chế hoạt động, cách tính giá thanh toán và các quy định liên quan đến hợp đồng phái sinh mà bạn đang giao dịch.

Hãy luôn giữ cái đầu lạnh, tuân thủ kỷ luật giao dịch và chiến lược đã đề ra. Tránh FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) hoặc FUD (sợ hãi, không chắc chắn, nghi ngờ) làm ảnh hưởng đến quyết định của bạn.

Thị trường tài chính luôn thay đổi. Việc liên tục học hỏi, cập nhật kiến thức về thị trường phái sinh, các quy định mới và các chiến lược giao dịch sẽ giúp nhà đầu tư thích nghi và thành công hơn.