Nhưng để quy định này thực sự khả thi, cần làm rõ khái niệm, đơn giản hóa thủ tục và xây dựng cơ chế dữ liệu dùng chung, thay vì để doanh nghiệp gánh thêm chi phí tuân thủ.

Cần rõ ngay từ khái niệm

Điều 10 là một trong những nội dung đáng chú ý nhất của dự thảo Thông tư, bởi nó tác động trực tiếp đến cách doanh nghiệp công bố, điều chỉnh và kê khai giá bán xăng dầu trên thị trường. Về nguyên tắc, việc tăng yêu cầu minh bạch là cần thiết. Thị trường xăng dầu càng minh bạch thì càng hạn chế được nghi ngờ, giảm méo mó trong phân phối và tạo thêm cơ sở cho cơ quan quản lý giám sát. 

Tuy nhiên, vấn đề là Điều 10 hiện đang gộp nhiều yêu cầu nhưng chưa thật sự tách bạch. Công bố giá, điều chỉnh giá và kê khai giá là ba khâu khác nhau. Công bố giá là đưa thông tin ra thị trường. Điều chỉnh giá là thay đổi mức giá bán. Kê khai giá là nghĩa vụ báo cáo với cơ quan quản lý nhà nước. 

Nếu ba khái niệm này không được định nghĩa và hướng dẫn thật rõ, doanh nghiệp rất dễ lúng túng khi thực hiện, còn mỗi địa phương có thể hiểu theo một cách khác nhau. Một chính sách tốt không chỉ đúng về mục tiêu mà còn phải rõ trong cách hiểu. Với mặt hàng nhạy cảm như xăng dầu, chỉ một điểm mơ hồ nhỏ trong quy định cũng có thể tạo ra cách áp dụng không thống nhất, làm tăng rủi ro cho doanh nghiệp và giảm hiệu lực quản lý.

gia xang (16).jpg
Thị trường xăng dầu lâu nay không thiếu quy định, nhưng vẫn thiếu một cơ chế công khai thông tin đủ rõ để người dân, doanh nghiệp và xã hội cùng theo dõi. Ảnh minh họa: Nam Khánh

Đừng biến minh bạch thành thêm thủ tục

Điểm cần lưu ý tiếp theo là trình tự và thời điểm thực hiện. Doanh nghiệp kê khai trước hay sau khi áp dụng giá mới? Phải hoàn tất trong bao lâu? Nếu hệ thống phần mềm gặp trục trặc thì xử lý ra sao? Đây là những câu hỏi rất thực tế, nhưng lại quyết định trực tiếp đến tính khả thi của chính sách. Xăng dầu là mặt hàng vận động theo nhịp thị trường, yêu cầu tốc độ xử lý nhanh. Nếu quy định không rõ, doanh nghiệp sẽ rơi vào tình trạng muốn tuân thủ nhưng không biết phải làm thế nào cho đúng. Khi đó, mục tiêu minh bạch có thể vô tình bị biến thành gánh nặng thủ tục.

Theo tôi, Điều 10 nên được thiết kế theo hướng doanh nghiệp được công bố và áp dụng giá theo đúng cơ chế hiện hành, đồng thời hoàn tất nghĩa vụ kê khai điện tử trong một thời hạn xác định, đủ rõ để thực hiện nhưng không cản trở lưu thông hàng hóa. Cùng với đó phải có cơ chế dự phòng trong trường hợp hệ thống kỹ thuật gặp sự cố, tránh để một lỗi kỹ thuật làm gián đoạn hoạt động kinh doanh.

Một điểm khác cũng rất quan trọng là tránh tình trạng cùng một dữ liệu nhưng doanh nghiệp phải gửi cho nhiều đầu mối khác nhau. Nếu vừa gửi Bộ Công Thương, vừa gửi UBND cấp tỉnh, rồi phát sinh thêm các báo cáo lặp lại, chi phí tuân thủ sẽ tăng lên, trong khi hiệu quả quản lý chưa chắc tăng tương ứng. Tinh thần cải cách hiện nay phải là doanh nghiệp kê khai một lần trên nền tảng số, còn các cơ quan quản lý cùng khai thác dữ liệu theo thẩm quyền.

Minh bạch dữ liệu mới là gốc của quản lý hiện đại

Điều 10 sẽ có ý nghĩa lớn hơn nhiều nếu không chỉ dừng ở kê khai nội bộ mà tiến tới công khai dữ liệu giá bán theo hướng dễ tiếp cận, dễ giám sát. Thị trường xăng dầu lâu nay không thiếu quy định, nhưng vẫn thiếu một cơ chế công khai thông tin đủ rõ để người dân, doanh nghiệp và xã hội cùng theo dõi. Vì vậy, bên cạnh yêu cầu kê khai, cần xây dựng một hệ thống dữ liệu tập trung về giá bán xăng dầu, cho phép tra cứu theo doanh nghiệp, khu vực, thời điểm và chủng loại nhiên liệu. Khi thông tin được công khai, thị trường sẽ minh bạch hơn, áp lực cạnh tranh lành mạnh cũng lớn hơn, còn cơ quan quản lý có thêm công cụ giám sát theo thời gian thực.

Tương tự, quy định về phương pháp và nguyên tắc tính giá cũng cần cụ thể hơn. Không thể chỉ yêu cầu doanh nghiệp thông báo nguyên tắc chung mà thiếu các nội dung tối thiểu phải công khai.

Cần làm rõ chi phí nào được tính vào giá, nguyên tắc phân bổ chi phí vận chuyển ra sao, chênh lệch giữa các khu vực dựa trên cơ sở nào. Khi các cấu phần cơ bản được minh bạch, thị trường mới vận hành thuyết phục hơn và niềm tin của xã hội mới được củng cố.

Điều 10 vì thế không chỉ là một quy định kỹ thuật. Nếu được thiết kế tốt, đây sẽ là bước tiến trong cách quản lý thị trường xăng dầu: từ nặng về thủ tục sang nặng về dữ liệu, từ giám sát thủ công sang giám sát số hóa, từ quản lý phân tán sang quản lý dựa trên một nền tảng thông tin thống nhất.

Tóm lại, sửa Điều 10 không đơn thuần là sửa một thủ tục kê khai giá. Đó là cơ hội để đặt nền cho một thị trường xăng dầu minh bạch hơn, vận hành thông suốt hơn và được quản lý bằng dữ liệu thay vì bằng những lớp thủ tục chồng chéo.