Nhìn trên bình diện dụng ngôn, thì vốn từ có sự lặp đi lặp lại với một cường độ cao, đến một lúc, sẽ có nguy cơ sáo mòn, xơ cứng và gây ra chứng ung thư di căn trong tâm lý sống.
Ngày xưa, ở vương quốc Alifbay, có một thành phố u buồn, u buồn
nhất trong các thành phố, một thành phố u buồn tàn tạ đến nỗi quên cả
tên mình. Thành phố ấy nằm trên bờ một đại dương ảm đạm đầy rẫy sầu ngư,
một loài cá u uất đến mức ai ăn vào cũng ợ lên những bi thương, dù bầu
trời vẫn một màu xanh ngắt.
Phía bắc thành phố u buồn nọ sừng
sững những nhà máy đồ sộ, nơi (ấy là người ta bảo thế) nỗi buồn thực sự
được sản xuất, đóng gói và gửi đi khắp nơi, món hàng ấy thế gian này
dường như chẳng bao giờ thấy đủ. Khói đen phun ra từ ống khói nhà máy
nỗi buồn và lơ lửng trên đầu thành phố như thể một đám hung tin".
Salman Rushdie đã bắt đầu cuốn Haroun và Biển truyện 1 như vậy.
Bỏ đi màu sắc viễn tưởng huyền hoặc có được từ khả năng pha chế ngôn từ
của Salman, người đọc dễ dàng bị không khí đoạn mở đầu cuốn tiểu thuyết
(nói là dành cho trẻ nhỏ) kia hướng suy nghĩ về một khí quyển khác thời
hiện đại mình đang sống. Một hành tinh áp suất cao, luôn bị nén cứng
bởi không khí hung tin và các biến thể khác của sầu ngư không ngừng sinh
sôi dường như đang hiện hữu.
Năm 1986, bốn năm trước khi Salman Rushdie viết Haroun và Biển truyện,
thì Ulrich Beck, một nhà xã hội học gốc Đức, đã nắm được tinh thần nhân
loại trong thời đại của một siêu nhà thương tự kỷ, với một thâu tóm rất
xác đáng: chúng ta đang sống trong một xã hội có những thay đổi căn bản
từ logic của "sự phân phối sự giàu có sang logic của sự phân phối nguy
cơ".
Chúng ta có thể kiểm nghiệm sự chính xác của nhận định
khái quát trên khi soi chiếu vào khí quyển tinh thần của xã hội và bản
thân từng người. Như vậy, những hung tin sẽ có hai mặt, thứ nhất, làm
cho người biết có thể cảnh giác để tăng cường khả năng và kỹ năng phòng
vệ nhưng mặt khác, nó khiến con người ta hoài nghi hơn, lo lắng hơn về
cuộc sống, nhìn đâu cũng thấy rập rình bất ổn. Có điều tréo ngoe là,
người ta không thể thoát ra khỏi cảm giác đó, ngược lại, muốn biết nhiều
thêm, muốn thấy sự rủi ro nhiều thêm với tham vọng chiếm lĩnh tuyệt đối
mọi kỹ năng ứng phó an toàn.
Các tế bào mang mầm mống sợ sệt
sẽ làm tốt nhiệm vụ của mình, nhấn chìm mọi hứng thú sống. Nói cách
khác, càng hiểu biết nhiều, càng dày ảo giác về rủi ro. Và tại đây,
truyền thông là một kẻ có đóng góp hết sức đặc biệt. Từ việc cung cấp
hung tin, chúng tiến thêm một bước là nắm bắt tâm lý, thị hiếu của các
dạng thức hung tin nơi người tiếp nhận, để rồi đáp ứng nhu cầu một cách
triệt để. Phía sau mỗi "sản phẩm hung tin", truyền thông muốn chú thích
với người tiếp nhận rằng, thời buổi này, tai họa rình rập khắp nơi nếu
không biết lo sợ, thường trực đề phòng thì không phải là con người...
văn minh!
***
 |
|
Ảnh minh họa |
Có cầu thì có cung. Người ta từ tâm lý
muốn biết rõ câu chuyện các tội ác để tránh đến chỗ phát triển nhu cầu
được tái hiện chi tiết, không phải để đơn giản là phòng ngừa, mà là để
thỏa mãn sự tò mò. Chưa bao giờ người đọc có nhu cầu cao trong việc ngốn
hung tin như hiện nay. Có thể kiểm chứng bằng việc những tin tức án
mạng giật gân luôn leo lên vị trí được truy cập nhiều nhất trên những
trang báo mạng và sách trinh thám, phim hành động, kinh dị, thảm họa
kiểu bom tấn Hollywood vẫn là một thị trường béo bở.
Với con
người trong kỷ nguyên khoa học và công nghệ thông tin, sự an toàn không
bao giờ là đủ trong một thế giới hỗn loạn và đầy rẫy sự cố. Công nghệ
cung cấp cho con người khả năng tri nhận nhiều hơn về những nguy cơ đe
dọa cuộc sống và sự an toàn của chính mình qua chuỗi sự kiện hằng ngày ở
khắp nơi. Chính truyền thông về nguy cơ là cái mà ngày trước, cha ông
họ không thể có được để đề kháng trước mọi rủi ro. Song chính truyền
thông về nguy cơ trong tình trạng không giải pháp cũng đẩy con người đến
vương quốc bị thống trị bởi một ông vua vĩ đại có tên là Nỗi Sợ Hãi.
Truman Capote trong tác phẩm kinh điển Máu lạnh,
viết về hai tên giết người đã tấn công một nông trại, giết trọn gia
đình chủ nông trại. Vụ giết người man rợ có thật ở cái nơi mà ông gọi là
"ở ngoài kia", tức làng Holcomb thuộc Tây Kansas, Mỹ vào khoảng thập
niên 40 đã tạo ra một nỗi sợ lây lan và khuếch đại trong trong ngôi làng
đến nỗi, Truman Capote chỉ cần ghi lại lời của một ông chủ cửa hàng:
"Quanh đây, khóa và chốt cài là mặt hàng chạy nhất. Người ta mua bất cần
nhãn hiệu; chỉ cốt sao chắc là được." Và điều nguy hiểm nhất, không
phải là nỗi sợ mà là sự suy sụp đến từ cái lý do xấu nhất, người ta nghi
kị lẫn nhau, "họ tin rằng kẻ giết người là ai đó trong số họ" 2 .
Năm 2011, một vụ án mạng cướp của giết người xảy ra tại Việt Nam, tương tự như vụ được Truman Capote mô tả trong Máu lạnh.
Hành vi tội ác man rợ của kẻ sát nhân còn hai tháng nữa mới qua tuổi vị
thành niên kéo dài trong chưa đầy hai giờ đồng hồ được truyền thông
trong nước mô tả chi tiết kéo dài trong bốn tháng trời. Tất cả được tái
hiện một lần nữa, thật rõ nét, khi vụ xử án diễn ra. Từ báo chí đến các
trang web, mạng xã hội, không đếm xuể những lời kết án sát thủ vị thành
niên này dù theo luật pháp nước Việt Nam, cậu ta chỉ nhận mức án cao
nhất với tội sát nhân vị thành niên là 18 năm tù. Trên một trang mạng,
một nhà văn đã nhìn ra vấn đề: với nỗi lo âu thường trực, với sự ám ảnh
có được qua những bản tường trình mà truyền thông mang lại, thì tên sát
nhân kia phạm một tội ác kinh khủng hơn việc cầm dao giết chết ba mạng
người, đó là: biến đám đông trở thành những kẻ sợ hãi và có ý muốn giết
người.
Trong khi đó, một điều hiển nhiên khác đang diễn ra:
những ai theo dõi báo chí về vụ án mạng một cách chi tiết đều có khả
năng bị mắc chứng ám ảnh bị hãm hại khi thấy gương mặt kẻ sát nhân vị
thành niên kia hiện diện trong mọi góc khuất của chính ngôi nhà của
mình.
***
Trong những bối cảnh xã hội mà sự thật
không đủ đem lại lẽ công bằng, các chuẩn tắc đạo đức, luân lý và pháp
luật bị xem nhẹ, thì những "gói thuê bao sản phẩm thông tin thiếu vắng
giải pháp" luôn là thứ bán chạy nhất - phục vụ cho xu thế tiêu thụ nguy
cơ lớn lên từng ngày trong cộng đồng.
"Vì nhu cầu được sợ hãi
không ngừng gia tăng, chúng ta phục vụ!" - hẳn đó là một slogan không
tồi cho cánh ký giả dấn thân không biết mệt trong việc "đóng gói" những
thông tin Cướp, Giết, Hiếp, Đâm Xe Cán Chó đáp ứng thị hiếu đời sống
ngày càng cao.
Những "gói hàng" đó không chỉ nâng cao hiệu ứng
lo hãi mà còn muốn hé lộ rằng, quý vị độc giả thân mến, hãy dùng tạm
gói hàng này đi, và hãy biết náo nức chờ đợi, hàng hôm sau sẽ còn kinh
khủng khiếp hơn hôm trước.
Theo Tia Sáng
.---
1 Tác phẩm đã được Nham Hoa dịch qua tiếng Việt (Nhã Nam & NXB Hội nhà văn, 2010)
2 Máu lạnh, Truman Capote, Trần Đĩnh dịch, NXB Hà Nội, 2012
.svg){kind=icon}
