Làm thế nào để nghệ nhân biết chính xác loại đất nào phù hợp với sản phẩm mình muốn làm, khai thác ở đâu và có thành phần khoáng vật ra sao? Câu hỏi từ thực tiễn làng nghề đặt ra yêu cầu đưa kết quả nghiên cứu khoa học đến tận tay người làm gốm, giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và sức cạnh tranh của gốm Việt.
“Chúng tôi muốn biết làm dòng sản phẩm này thì lựa chọn đất ở đâu, khu vực nào, mỏ nào, hàm lượng nhôm, hàm lượng sắt bao nhiêu để bắt nhịp được ngay, không phải đi tìm”, Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội, chia sẻ tại hội thảo khoa học tổ chức ở Bảo tàng gốm Bát Tràng (Hà Nội), ngày 8/11.
Ý kiến của bà Vinh cũng là vấn đề xuyên suốt hội thảo thuộc đề tài “Đánh giá thực trạng, hoàn thiện hệ thống tiêu chí nguyên liệu đất sử dụng tại một số nhóm làng nghề gốm sứ truyền thống chính tại Việt Nam”, do Viện Các Khoa học Trái đất, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ trì thực hiện.
Phát biểu khai mạc, TS. Vũ Văn Hà, Phó Viện trưởng Viện Các Khoa học Trái đất, nhấn mạnh đây là nghiên cứu theo định hướng ứng dụng, gắn hoạt động khoa học với nhu cầu thực tiễn sản xuất, đặc biệt là nâng cao chất lượng nguồn nguyên liệu cho các làng nghề gốm sứ.
Theo ông, việc đánh giá có hệ thống đặc tính nguyên liệu, hoàn thiện các tiêu chí lựa chọn và sử dụng đất làm gốm sẽ góp phần nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên, hỗ trợ doanh nghiệp, bảo tồn nghề truyền thống và phát triển kinh tế nông thôn.
Đưa khoa học vào khâu lựa chọn nguyên liệu
Một trong những nội dung đáng chú ý tại hội thảo là kết quả nghiên cứu đặc tính nguyên liệu đất và định hướng các vùng cung cấp phù hợp với từng nhóm làng nghề.
ThS. Nguyễn Ánh Dương, Viện Các Khoa học Trái đất, trình bày hệ thống tiêu chí nguyên liệu cho ba nhóm sản phẩm chính gồm gốm sứ, gốm sành và gốm đất nung.
Các chỉ tiêu được xem xét không chỉ là thành phần hóa học như silic, nhôm, sắt mà còn gồm thành phần khoáng vật, độ hạt, độ dẻo, độ co sấy, co nung và khả năng hút nước. Đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tạo hình, nung đốt và chất lượng sản phẩm.
Ở góc độ định hướng nguồn cung, TS. Phạm Thị Dung cùng nhóm nghiên cứu giới thiệu kết quả khảo sát, phân tích 170 mẫu nguyên liệu bằng các phương pháp khoa học như nhiễu xạ tia X (XRD), huỳnh quang tia X (XRF), phân tích nhiệt và kiểm tra chỉ tiêu cơ lý.
Từ dữ liệu hơn 1.000 mỏ và điểm khoáng sản, nhóm nghiên cứu đã chuẩn hóa 438 hồ sơ điểm mỏ, phục vụ việc đánh giá khả năng đáp ứng nhu cầu nguyên liệu của các làng nghề.
Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu đề xuất xây dựng hệ thống bản đồ số WebGIS, tích hợp vị trí mỏ, đặc điểm địa chất, thành phần nguyên liệu và khuyến nghị sử dụng. Đây được kỳ vọng là công cụ giúp người sản xuất tra cứu, đối chiếu và lựa chọn nguồn đất phù hợp thay vì tìm kiếm chủ yếu bằng kinh nghiệm.
Từ thực tế sản xuất, kỹ sư Lê Ngọc Thạch (là đời thứ 16 trong gia đình có truyền thống làm gốm tại Bát Tràng) cho rằng, tính ổn định của nguyên liệu là điều kiện quan trọng để bảo đảm chất lượng sản phẩm.
Cùng một loại đất mang tên thương mại giống nhau nhưng lấy từ các mỏ hoặc các lô khác nhau có thể có thành phần, độ dẻo và khả năng chịu nhiệt khác nhau, dẫn đến sản phẩm bị lỗi sau nung.
“Giá mua thấp chưa chắc đồng nghĩa với chi phí sản xuất thấp”, ông Thạch nhận định, bởi nguyên liệu kém ổn định có thể làm tăng tỷ lệ hàng hỏng, tiêu hao năng lượng và kéo dài thời gian sản xuất.
Ông đề xuất hình thành các đơn vị cung ứng nguyên liệu chuyên nghiệp, hệ thống phân hạng chất lượng và mô hình kiểm nghiệm, tư vấn kỹ thuật dùng chung, giúp các hộ sản xuất nhỏ tiếp cận công nghệ phân tích mà không phải đầu tư phòng thí nghiệm riêng.
Bổ sung góc nhìn lịch sử, TS. Nguyễn Văn Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho thấy sự phong phú của các dòng gốm truyền thống Việt Nam gắn liền với tri thức lựa chọn, chế biến nguyên liệu qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, nguồn đất tại chỗ ngày càng hạn chế, trong khi những kinh nghiệm chọn đất, phối liệu và chế tác có nguy cơ mai một. Vì vậy, nghiên cứu khoa học cần đồng hành với việc lưu giữ tri thức nghệ nhân và bản sắc văn hóa làng nghề.
Để kết quả nghiên cứu đến gần hơn, nhanh hơn với làng nghề
Đánh giá cao tính ứng dụng của đề tài, ông Trần Nhật Lam hiện là Phó Chánh Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung ương (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, bộ tiêu chí cần tiếp tục được đối chiếu với các tiêu chuẩn hiện hành và kiểm chứng thông qua sản xuất thử nghiệm.
Đặc biệt, ông đề xuất tích hợp kết quả phân tích nguyên liệu và bộ tiêu chí lên nền tảng số theo cách dễ hiểu, “giống như bảng xét nghiệm máu”, để nghệ nhân có thể nhận biết chất lượng đất, mức độ phù hợp với từng dòng sản phẩm.
Đồng quan điểm, ông Ngô Quốc Trịnh, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Bát Tràng, mong muốn bản đồ số không chỉ phục vụ nghiên cứu mà còn trở thành công cụ hướng dẫn làng nghề lựa chọn vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và nâng cao giá trị sản phẩm trên thị trường.
Từ góc độ chuyên môn, giảng viên Nguyễn Thành Công, bộ môn Silicat, Đại học Bách khoa Hà Nội, đề nghị các nhà khoa học chuyển những thông số hóa học, khoáng vật thành chỉ dẫn kỹ thuật cụ thể. Chẳng hạn, đất sét cần được đánh giá rõ về tính dẻo; cao lanh về hàm lượng nhôm, độ trắng; tràng thạch về khả năng trợ chảy, giảm nhiệt độ nung.
Theo ông, không chỉ phục vụ sản xuất xương gốm, kết quả khảo sát còn cần giúp nhận diện nguyên liệu có giá trị cao để sản xuất men, qua đó sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.
Đặc biệt tâm đắc với các nghiên cứu, nghệ nhân Hà Thị Vinh bày tỏ mong muốn đề tài sớm hoàn thiện và nhanh chóng đến với người làm nghề.
Bà nhấn mạnh, điều quan trọng là nghệ nhân có thể xác định ngay nguồn nguyên liệu phù hợp với ý tưởng sản phẩm, biết đặc tính từng mỏ đất để chủ động sáng tạo, giảm thời gian và chi phí thử nghiệm.
Nữ nghệ nhân cũng chia sẻ đề xuất xây dựng trung tâm thiết kế, đổi mới sáng tạo cho vùng nghề Bát Tràng, Kim Lan, Giang Cao. Tại đây, nghệ nhân, doanh nghiệp và nhà khoa học có thể cùng nghiên cứu vật liệu, ứng dụng thiết bị hiện đại, phát triển sản phẩm mới.
“Làm thế nào để đi đường ngắn nhất mà làng nghề lại phát triển nhanh nhất, bền vững và tinh hoa nhất, thì chúng ta mới cạnh tranh được với thế giới”, bà Vinh đặt vấn đề.
Phát biểu bế mạc, TS. Nguyễn Xuân Anh, Viện trưởng Viện Các Khoa học Trái đất, đánh giá cao sự tham gia của các nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, nghệ nhân và giới nghiên cứu văn hóa.
Ông cho rằng phát triển gốm sứ cần tiếp cận theo chuỗi giá trị, không chỉ giải quyết bài toán nguyên liệu mà còn phải chú trọng công nghệ vật liệu, kỹ thuật sản xuất và đổi mới sáng tạo.
Đối với hệ thống thông tin địa lý GIS, ông đề nghị triển khai giai đoạn thử nghiệm, tiếp nhận phản hồi trực tiếp từ các làng nghề để tiếp tục hoàn thiện trước khi đưa vào ứng dụng rộng rãi.
Từ những trao đổi tại hội thảo, yêu cầu đặt ra không chỉ là xây dựng được bộ tiêu chí khoa học mà còn phải chuyển những kết quả phân tích thành công cụ thiết thực, dễ sử dụng. Khi tri thức của nghệ nhân được kết hợp với dữ liệu khoa học và công nghệ hiện đại, các làng gốm truyền thống sẽ có thêm điều kiện nâng cao chất lượng, phát huy bản sắc và tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
.svg){kind=icon}
