
Giữa nhịp sống hiện đại đang hàng ngày len lỏi vào từng nếp nhà sàn ở bản Mỏ, xã Mường Cơi, tỉnh Sơn La, thanh âm rộn ràng của tiếng chiêng, tiếng trống và nhịp chạm Đuống vẫn ngân vang mỗi độ xuân về. Ở nơi ấy, điệu múa Mợi (múa Mõi) truyền thống của đồng bào dân tộc Mường không đơn thuần là một loại hình trình diễn tín ngưỡng cổ xưa mà đã trở thành sợi dây vô hình nối liền quá khứ với hiện tại, gửi gắm bao khát vọng bình yên, no ấm và tình yêu đôi lứa thủy chung.

Điệu múa ngàn đời
Theo lời kể của nghệ nhân Hà Thị Hay (65 tuổi) – người giữ lửa cho múa Mợi tại bản Mỏ, điệu múa này đã hiện hữu từ ngàn đời, bám rễ sâu bền vào đời sống tâm linh và sinh hoạt cộng đồng của người Mường. Trong tâm thức người bản địa, múa Mợi là nghi lễ thiêng liêng bậc nhất trong năm.
Đó là lúc con cháu bày tỏ lòng thành kính, tri ân sâu sắc tới tổ Mợi đã phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, đồng thời tưởng nhớ công lao khai khẩn đất đai, dựng xây bản làng của các bậc tiền nhân và thổ công, thổ địa.
Để làm nên một không gian văn hóa múa Mợi trọn vẹn, cần có sự hòa quyện tinh tế của những thanh âm mộc mạc từ chiêng, trống, ống nứa và giàn Đuống. Do mang tính chất giao hòa tập thể, mỗi đội múa phải quy tụ ít nhất từ 15 người trở lên.
Trong đội hình ấy, mỗi thành viên giữ một nhịp đập riêng để dệt nên bản hòa tấu chung: người gõ chiêng ngân vang trầm hùng, người đánh trống giữ nhịp, người chạm ống tạo tiết tấu, đội đâm Đuống rộn rã và những người múa uyển chuyển theo nhịp phách.
Khi tiếng nhạc nổi lên báo hiệu nghi lễ bắt đầu, các nghệ nhân trong bộ trang phục truyền thống rực rỡ nhẹ nhàng chuyển chiếc khăn Mợi từ vai xuống tay, biến dải thổ cẩm thành đạo cụ múa mềm mại, bay bổng.
Suốt 15 đến 20 phút của mỗi lượt múa, những động tác tuy giản dị, không cầu kỳ nhưng lại có sức lôi cuốn kỳ lạ, mở rộng vòng tròn đoàn kết để bất cứ ai có mặt cũng có thể hòa nhịp, cùng nhau cầu chúc một năm mới bình an, xanh tươi.
Trăn trở trước nguy cơ mai một và tâm huyết của người giữ lửa
Mang trong mình giá trị nhân văn sâu sắc, ca ngợi tình yêu và khát vọng sinh sôi, thế nhưng điệu múa Mợi từng có quãng thời gian đối diện với nguy cơ thất truyền. Gắn bó với điệu múa từ năm mới 15 tuổi, nghệ nhân Hà Thị Hay không giấu được nỗi trăn trở khi chứng kiến những biến đổi trong cách lưu truyền di sản.

Bà chia sẻ rằng nét nguyên bản của múa Mợi đòi hỏi sự hòa hợp giữa cả nam và nữ. Thế nhưng ở nhiều nơi, lực lượng tham gia đội múa chủ yếu chỉ có phụ nữ, buộc một nửa số chị em phải cải trang thành nam giới để đủ đội hình biểu diễn. Sự thay thế bất đắc dĩ ấy vô tình làm vơi đi phần nào cái hồn cốt nguyên sơ và ý nghĩa giao duyên đặc sắc của cha ông.
Hơn nữa, múa Mợi vốn mang tinh thần gắn kết cộng đồng rộng lớn của lễ hội cầu mùa, chứ không thể chỉ thu hẹp trong khuôn khổ những đội văn nghệ nhỏ lẻ phục vụ sự kiện.
Không đành lòng nhìn vốn quý của dân tộc bị phai nhạt, mang trong mình dòng máu của người con đất Mường, bà Hay tự nhủ phải có trách nhiệm chắt lọc từng mảnh ký ức mà các bậc cao niên truyền lại. Bằng tất cả sự am hiểu văn hóa cội nguồn và niềm đam mê cháy bỏng, ở cái tuổi xế chiều, bà vẫn lặng lẽ dàn dựng lại từng chi tiết nhỏ nhất, bền bỉ uốn nắn và truyền dạy cho bà con trong bản với mong muốn giữ trọn vẹn bản sắc xưa.
Sức sống mới từ những mầm xanh bản Mường
Những nỗ lực thầm lặng của các nghệ nhân như bà Hà Thị Hay cùng sự chung tay của chính quyền địa phương trong việc cụ thể hóa Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã thổi một luồng sinh khí mới vào di sản này. Điệu múa Mợi đang từng bước được đánh thức, trở lại đúng vị thế vốn có trong đời sống thường nhật của đồng bào Mường ở Sơn La. Minh chứng rõ nét nhất là sự ra đời và hoạt động sôi nổi của hàng loạt câu lạc bộ, đội văn nghệ múa Mợi tại các bản làng.
Ông Đinh Đức Thắng, Chủ tịch UBND xã Mường Cơi khẳng định, chính tính cộng đồng sâu sắc đã giúp điệu múa nhận được sự đón nhận nồng nhiệt từ nhân dân, tạo tiền đề vững chắc để địa phương tiếp tục đẩy mạnh công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản phi vật thể quý báu này.
Điều khiến những người làm công tác văn hóa xúc động hơn cả chính là sức hút mãnh liệt của điệu múa cổ đối với thế hệ trẻ hôm nay. Mỗi buổi chiều về, các em nhỏ trong bản lại tự nguyện tụ hội, chăm chú lắng nghe nghệ nhân tận tình chỉ bảo từng động tác tay, nhịp bước chân sao cho thật nhịp nhàng, uyển chuyển.
Nhìn những em bé Mường khoác lên mình chiếc khăn được dệt nên từ tình yêu thương và đôi bàn tay khéo léo của bà, của mẹ, say sưa thả hồn theo nhịp chạm Đuống khi khoan thai ý nhị, khi réo rắt rộn ràng, ta thấy rạng ngời một tương lai tươi sáng của di sản.
Lớp măng non bản Mường hôm nay đang lớn lên trong vòng tay ấm áp của văn hóa cội nguồn, hứa hẹn sẽ trở thành những sứ giả văn hóa tương lai, mang niềm tự hào dân tộc đưa nét đẹp độc đáo của điệu múa Mợi bay cao, bay xa trong lòng bạn bè trong nước và quốc tế.
