Ba năm sau ngày Việt Nam và Hoa Kỳ nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện (10/9/2023–10/9/2026), chiều sâu của mối quan hệ song phương không chỉ được đo bằng những lĩnh vực hợp tác mới mà còn bằng cách hai nước tiếp tục hợp tác trong lĩnh vực khắc phục hậu quả chiến tranh. Những cam kết được bền bỉ thực hiện đã gây dựng một tài sản chiến lược: lòng tin.
Tháng 3/2019, tại Viện Hòa bình Hoa Kỳ ở Washington, một cuộc hội thảo về khắc phục hậu quả chiến tranh ở Việt Nam được Việt Nam phối hợp với Mỹ tổ chức chỉ cách Bức tường Tưởng niệm chiến tranh ở Việt Nam vài trăm mét.
Để từ cựu thù đến Đối tác chiến lược toàn diện, cả hai nước đã nỗ lực vượt qua một chặng đường dài. Trên chặng đường ấy, nguyên Thượng nghị sĩ Patrick Leahy, nguyên Chủ tịch thường trực Thượng viện Mỹ và cố Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam, Trưởng Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo Quốc gia khắc phục hậu quả bom mìn và chất độc hóa học sau chiến tranh ở Việt Nam (Ban Chỉ đạo 701) đã gặp nhau ở một điểm khi cả hai đều nhìn thấy khắc phục hậu quả chiến tranh không chỉ món nợ của quá khứ, mà còn là một cánh cửa đi tới tương lai.
Hộp đất sạch và lời hứa được thực hiện
Khi Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh gặp Thượng nghị sĩ Patrick Leahy lần đầu tại Washington, Việt Nam và Mỹ đã có nhiều năm cùng tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích (MIA) và xử lý vật liệu nổ sau chiến tranh.
Nhưng giải quyết hậu quả của chất da cam/dioxin vẫn là vấn đề đặc biệt khó khăn.
Nếu xử lý được hậu quả chất da cam/ dioxin, hai nước sẽ tạo ra một cánh của mới cho quan hệ song phương, trước hết bằng sự tin cậy.
Hộp đất ấy lại chứa ký ức về một vùng đất từng bị đầu độc và bằng chứng rằng vùng đất đó đã có thể hồi sinh.
Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy đã rất xúc động bởi ông hiểu một phần đất của Việt Nam từng mang dấu vết chiến tranh đã trở thành thông điệp gửi tới nước Mỹ.
Dự án tẩy độc chất da cam/dioxin tại khu vực sân bay Đà Nẵng ban đầu được tính toán với quy mô khiêm tốn hơn nhiều so với những gì thực địa đòi hỏi về công nghệ xử lý, kinh phí.
Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy đã vận động Quốc hội Mỹ tiếp tục bố trí ngân sách. Phía Việt Nam kiên trì phối hợp, giám sát và tháo gỡ những vướng mắc. Cuối cùng, khu vực sân bay Đà Nẵng không chỉ được làm sạch mà quan trọng hơn, hai bên đã cùng tạo ra một tiền lệ. Đó là một vấn đề từng bị coi là nhạy cảm vẫn có thể được giải quyết nếu có cam kết chính trị, cơ chế thực hiện và những con người quyết tâm đi đến tận cùng.
Đại sứ Phạm Quang Vinh (nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao) kể lại, vào tháng 12/2019, khi sang Washington dự Đối thoại Chính sách quốc phòng Việt Nam - Hoa Kỳ, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh đến gặp Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy và trao cho ông một món quà đặc biệt - một hộp đất lấy từ sân bay Đà Nẵng, đã được tẩy sạch dioxin.
Hộp đất ấy lại chứa ký ức về một vùng đất từng bị đầu độc và bằng chứng rằng vùng đất đó đã có thể hồi sinh. Với Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy, một phần đất của Việt Nam từng mang dấu vết chiến tranh đã trở thành thông điệp gửi tới nước Mỹ.
Mỗi cam kết được thực hiện, thêm một lớp lòng tin
Từ khu vực sân bay Đà Nẵng, hành trình tiếp tục đến khu vực sân bay Biên Hòa, điểm nóng da cam/dioxin lớn hơn, phức tạp hơn. Hai bên đã thống nhất cam kết làm sạch đến cùng.
Từ khu vực sân bay Đà Nẵng đến khu vực sân bay Biên Hòa, không chỉ đất được làm sạch mà nghi kỵ cũng dần được xoá bỏ. Mỗi cam kết được thực hiện là thêm một bằng chứng rằng hai bên có thể làm việc với nhau trên những vấn đề gai góc nhất.
Lịch sử ngoại giao thường được ghi lại bằng những chuyến thăm và những tuyên bố. Nhưng cũng có những bước ngoặt lại bắt đầu từ sự thấu cảm giữa người với người. Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy là một chính khách Hoa Kỳ hành động trước hết từ cách hiểu của mình về lợi ích và phẩm giá của nước Mỹ. Một nước Mỹ chỉ có thể bước qua “hội chứng Việt Nam” khi dám góp phần khắc phục những gì chiến tranh để lại.
Hộp đất sạch Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh trao tặng Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy và những lời Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy dành cho Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh tại Quốc hội Mỹ như hai nửa của một cuộc đối thoại. Một bên trao bằng chứng của việc đã làm; một bên đáp lại bằng sự thừa nhận và tôn trọng.
Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh nhìn thấy ở Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy một đối tác có thể đối thoại thẳng thắn, tôn trọng độc lập, tự chủ của Việt Nam và đủ ảnh hưởng để biến thiện chí thành chính sách. Chính sự thẳng thắn ấy làm nên sự thân tình.
Ngày 23/3/2021, trên nghị trường Mỹ, Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy đã dành một bài phát biểu để vinh danh Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh, một sự ghi nhận hiếm có đối với một tướng lĩnh nước ngoài, một người bạn, một đối tác quan trọng của ông. Lời vinh danh ấy được ghi vào Biên bản Quốc hội Hoa Kỳ.
Ngay tại nơi quyết định những khoản ngân sách của Mỹ dành cho khắc phục hậu quả chiến tranh tại Việt Nam, vai trò chủ động của Việt Nam được nói rõ. Việt Nam không chỉ là bên chịu hậu quả và tiếp nhận hỗ trợ, mà đề xuất cách làm và cùng dẫn dắt những dự án khó khăn nhất. Hộp đất sạch Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh trao tặng Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy và những lời Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy dành cho Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh tại Quốc hội Mỹ như hai nửa của một cuộc đối thoại. Một bên trao bằng chứng của việc đã làm; một bên đáp lại bằng sự thừa nhận và tôn trọng.
Từ những người mở đường đến thế hệ tiếp nối
Ngày 10/9/2023, Việt Nam và Hoa Kỳ thiết lập quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện vì hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững. Trong Tuyên bố chung, hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh được xác định là một ưu tiên, góp phần xây dựng lòng tin và hiểu biết lẫn nhau.
Ba năm chưa phải quãng thời gian dài nhưng đủ để thấy tầm vóc của việc nâng cấp từ Đối tác toàn diện lên Đối tác chiến lược toàn diện không chỉ nằm ở số lĩnh vực hợp tác được mở rộng. Điều quan trọng hơn là năng lực cùng nhau xử lý khác biệt, giữ lời hứa và không để những biến động chính trị nhất thời làm đứt gãy những cam kết có ý nghĩa lâu dài.
Khắc phục hậu quả chiến tranh vì thế vừa là nghĩa vụ đạo lý, vừa là thước đo chiến lược. Việc tìm kiếm MIA thể hiện truyền thống nhân đạo, bao dung và tinh thần bất vụ lợi của Việt Nam.
Sự tham gia của Mỹ trong xử lý chất da cam/dioxin, rà phá bom mìn, hỗ trợ người khuyết tật và cung cấp thông tin, xác minh danh tính liệt sĩ Việt Nam trong chiến tranh cho thấy trách nhiệm đối với quá khứ có thể trở thành nguồn lực của hòa bình.
Hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh là một công việc còn lâu dài. Thế hệ từng trực tiếp trải qua chiến tranh và mở đường cho bình thường hoá quan hệ đang dần không còn. Bởi vậy, câu chuyện về mỗi quan hệ giữa Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy và Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh không phải chỉ là các dự án hay các khoản ngân sách. Đó là một phương pháp: lấy sự thật làm điểm xuất phát, lấy nhân đạo làm điểm gặp gỡ, lấy hợp tác thực chất để gây dựng lòng tin.
Thượng Nghị sĩ Patrick Leahy từng đưa những nghị sĩ trẻ của cả hai đảng sang Việt Nam với mong muốn họ sẽ tiếp tục công việc khi thế hệ ông rời nhiệm sở.
Khi còn tại thế, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh cũng nhiều lần nhắc rằng sứ mệnh khắc phục hậu quả chiến tranh phải được tiếp nối, bởi đó không chỉ là trả món nợ với quá khứ mà đang xây nền móng cho tương lai.
Họ hiểu một điều rằng, tình bạn có thể mở cánh cửa, nhưng thể chế và thế hệ kế tiếp phải tiếp tục cùng nhau bồi đắp một tài sản chiến lược: Lòng tin.
Trong lời giới thiệu cuốn sách “Sứ mệnh không thể né tránh” của Thượng tướng, GS.TS Nguyễn Chí Vịnh, được Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân xuất bản tháng 7/2026, Đại tướng Trịnh Văn Quyết, Uỷ viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương viết:
“Trong nhiều năm công tác, trên cương vị Thứ trưởng Bộ Quốc phòng (2009 - 2021), Thượng tướng, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Chí Vịnh, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Ủy viên Thường vụ Quân ủy Trung ương đã có những đóng góp nối bật trong linh vực đổi ngoại quốc phòng, nhất là trong hợp tác khắc phục hậu qua chiến tranh giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.
Với tầm nhìn chiến lược, bản lĩnh, trí tuệ và phong cách ngoại giao linh hoạt, đồng chí đã cùng tập thể lãnh đạo Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng tham mưu lãnh đạo Đảng, Nhà nước triển khai nhiều chủ trương, chính sách đúng đắn, kịp thời nhằm bảo vệ Tổ quốc “từ sớm, từ xa”, “giữ nước từ khi nước chưa nguy”.
Đặc biệt trong quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ về khắc phục hậu quả chiến tranh, nhất là hậu quả chất độc đa cam/dioxin, đồng chí đã có nhiều sáng kiến thúc đẩy hợp tác, làm thay đổi nhận thức từ “yêu cầu bồi thường chiến tranh” thành “hợp tác hai bên cùng có lợi”. Cũng thông qua đối ngoại quốc phòng, đồng chí đã đưa vấn đề khắc phục hậu quả chiến tranh, trong đó có xử lý ô nhiễm dioxin, hỗ trợ nạn nhân chất độc da cam/dioxin, thành nội dung không thể thiếu trong chương trình nghị sự các cuộc đối thoại quốc phòng song phương; từ đó mở rộng hợp tác sang các lĩnh vục khác như tham gia gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc, đào tạo, quân y, cứu trợ nhân đạo, an ninh biển và hàng hải...
Đặc biệt, thông qua “ngoại giao Kênh 2” - một hình thức ngoại giao không chính thức nhưng hết sức hiệu quả, đồng chí đã làm cho các chính khách và người dân Hoa Kỳ cùng bạn bè quốc tế hiểu sâu sắc hơn thiện chí và nỗ lực của Việt Nam, bồi đắp lòng tin, tích cực ủng hộ Việt Nam giải quyết những vấn đề tồn đọng sau chiến tranh, tăng cường hợp tác quốc tế, duy trì hòa bình, ổn định để phát triển”.
* Nhà báo, Thượng tá Đặng Bảo Trung, nguyên Phó trưởng phòng Thời sự Quốc tế, Báo Quân đội Nhân dân
.svg){kind=icon}
