Một buổi tối mùa thu Hà Nội, trong tiết trời dịu mát rất đặc trưng của những ngày tháng 10, tôi có dịp ngồi trò chuyện với mấy người bạn nghệ sĩ. Câu chuyện cứ thế nối dài, từ những vở diễn mới, những triển lãm vừa khai mạc, đến những khó khăn của đời sống nghệ thuật và nỗi trăn trở làm thế nào để đất nước có thêm những tác phẩm thực sự xứng tầm thời đại.
Giữa cuộc trò chuyện, một anh bạn, nguyên là cục trưởng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, người đã dành nhiều năm gắn bó với nghệ thuật, bất chợt nói một câu khiến tôi suy nghĩ rất nhiều: “Muốn nghệ thuật phát triển, có tác phẩm đỉnh cao, đầu tiên lãnh đạo phải đi xem nghệ thuật”.
Câu nói giản dị ấy khiến tôi lặng đi một lúc. Quả thật, chúng ta đã bàn nhiều về chiến lược phát triển văn hóa, về đầu tư, đặt hàng sáng tác, về phát hiện và bồi dưỡng tài năng, về những cơ chế đặc thù để có tác phẩm đỉnh cao. Tất cả đều cần thiết. Nhưng có lẽ đôi khi chúng ta lại bỏ quên một điều rất đơn giản: muốn lãnh đạo, quản lý và tạo điều kiện cho nghệ thuật phát triển, trước hết phải hiểu nghệ thuật, yêu nghệ thuật và thực sự sống trong không khí của đời sống nghệ thuật.
Tôi chợt nhớ đến Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt Nam, Bác không chỉ là vị lãnh tụ vĩ đại, một nhà văn hóa kiệt xuất mà còn là người có tâm hồn nghệ sĩ, luôn trân trọng cái đẹp và dành tình cảm đặc biệt cho những người sáng tạo nghệ thuật. Dù bộn bề công việc của đất nước, Bác vẫn dành thời gian xem biểu diễn, gặp gỡ nghệ sĩ, động viên những tài năng và quan tâm đến sự trưởng thành của các loại hình nghệ thuật.
Có một hình ảnh mà mỗi lần nhìn lại, tôi đều cảm thấy xúc động. Đó là khoảnh khắc Bác Hồ cầm đũa nhạc trưởng, bắt nhịp bài ca “Kết đoàn” tại công viên Bách Thảo, Hà Nội, trong một đêm hội tháng 9 năm 1960 chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 3. Giữa đông đảo nghệ sĩ và nhân dân, Bác bước lên bục chỉ huy, vui vẻ cầm đũa bắt nhịp cho dàn nhạc và hợp xướng. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lâm Hồng Long đã kịp ghi lại khoảnh khắc lịch sử ấy để chúng ta hôm nay vẫn được chiêm ngưỡng hình ảnh vô cùng đẹp đẽ của vị lãnh tụ hòa mình vào âm nhạc và niềm vui của nhân dân.
Tôi nghĩ, ý nghĩa của bức ảnh ấy vượt xa một sự kiện nghệ thuật. Chiếc đũa nhạc trưởng trên tay Người như một biểu tượng của sự đồng cảm, của khả năng kết nối những tâm hồn và khơi dậy sức mạnh tinh thần dân tộc. Một người lãnh đạo vĩ đại nhưng thật gần gũi, có trái tim biết rung động trước nghệ thuật. Với Người, nghệ thuật là nhu cầu tinh thần thiết yếu, là phương thức bồi đắp nhân cách, nuôi dưỡng lý tưởng và làm giàu thêm tâm hồn con người. Đó cũng là một bài học sâu sắc về văn hóa lãnh đạo.
Từ câu chuyện của Bác, tôi lại nghĩ đến những hình ảnh nhiều vị lãnh đạo dành thời gian đến thưởng thức các chương trình nghệ thuật hay những không gian sáng tạo. Sự hiện diện của lãnh đạo là sự động viên đối với nghệ sĩ, sự trân trọng dành cho lao động sáng tạo và cũng là một thông điệp đẹp về vị trí của nghệ thuật trong đời sống đất nước. Khi người lãnh đạo cấp cao dành thời gian nghe một bản giao hưởng, thưởng lãm một bức tranh, điều đó giúp khẳng định rằng văn hóa không chỉ hiện diện trong nghị quyết, chiến lược hay báo cáo, mà phải trở thành một phần tự nhiên của đời sống lãnh đạo và đời sống xã hội.
Từ nhiều năm nghiên cứu văn hóa và tham gia xây dựng chính sách, tôi nhận thấy có một khoảng cách mà chúng ta cần nỗ lực thu hẹp: khoảng cách giữa những người hoạch định chính sách với đời sống thực tế của nghệ sĩ và công chúng. Có thể đọc hàng trăm trang báo cáo về một nhà hát mà vẫn chưa hiểu hết những nhọc nhằn sau cánh gà, những tháng ngày tập luyện, sự hồi hộp trước giờ mở màn hay niềm hạnh phúc khi nhận được tràng pháo tay của khán giả. Có thể nói rất nhiều về bảo tồn nghệ thuật truyền thống nhưng chỉ khi ngồi nghe một làn điệu chèo, một câu quan họ, một khúc ca trù, chúng ta mới thực sự cảm nhận được vì sao những giá trị ấy cần được gìn giữ.
Tôi cũng nghĩ rằng, lãnh đạo đi xem nghệ thuật không phải để chỉ đạo nghệ sĩ phải sáng tác như thế nào, càng không phải để biến một buổi thưởng thức thành hoạt động mang tính nghi thức. Điều quan trọng là đến với nghệ thuật bằng tâm thế của một khán giả chân thành, biết lắng nghe, biết xúc động, biết trân trọng những tìm tòi sáng tạo.
Chúng ta đang nói đến khát vọng có những tác phẩm lớn, những tác phẩm phản ánh tầm vóc dân tộc trong kỷ nguyên mới. Nhưng tác phẩm đỉnh cao không thể hình thành chỉ từ những lời kêu gọi. Nó cần tài năng, sự dấn thân, một môi trường sáng tạo lành mạnh, nguồn lực đầu tư và cơ chế phát hiện, trọng dụng nghệ sĩ. Và hơn hết, nó cần một xã hội biết thưởng thức.
Sẽ rất ý nghĩa nếu mỗi lãnh đạo địa phương, mỗi người phụ trách văn hóa có thói quen đến nhà hát, phòng tranh, bảo tàng, rạp chiếu phim, không chỉ trong các dịp lễ lớn hay sự kiện có giấy mời trang trọng. Khi ấy, những quyết định về đầu tư thiết chế văn hóa, đào tạo tài năng, đặt hàng tác phẩm hay phát triển công chúng sẽ có thêm chiều sâu thực tiễn và sự đồng cảm.
Đêm thu Hà Nội hôm ấy, khi chia tay những người bạn nghệ sĩ, câu nói của anh bạn nguyên cục trưởng vẫn còn đọng lại trong suy nghĩ của tôi. Tôi nhận ra rằng, đôi khi những thay đổi lớn lại bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Muốn nghệ thuật được xã hội trân trọng, trước hết những người có trách nhiệm phải thể hiện sự trân trọng ấy bằng hành động.
Và tôi cứ nghĩ mãi về hai hình ảnh: Bác Hồ với chiếc đũa nhạc trưởng năm xưa và những người lãnh đạo hôm nay lặng lẽ ngồi trong khán phòng, lắng nghe âm nhạc, chiêm ngưỡng cái đẹp.
Bởi muốn có những tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, trước hết phải có những trái tim biết rung động trước nghệ thuật. Và đôi khi, sự phát triển của nghệ thuật không bắt đầu từ phòng họp, mà bắt đầu từ một chiếc ghế trong khán phòng, nơi người lãnh đạo ngồi xuống, lắng nghe và thực sự trở thành một khán giả yêu nghệ thuật.
.svg){kind=icon}
