Mua bán dữ liệu cá nhân bị phạt tiền tối đa gấp 10 lần khoản thu bất hợp pháp

Tại Việt Nam, mua bán trái phép thông tin, dữ liệu cá nhân đang diễn ra tràn lan trên không gian mạng, đặc biệt là các nền tảng mạng xã hội, diễn đàn ngầm và hội nhóm kín.

Dữ liệu của hàng chục triệu người Việt Nam được phân loại chi tiết để rao bán, từ thông tin cơ bản đến các dữ liệu nhạy cảm như: tài khoản ngân hàng, bảo hiểm, y tế... Riêng năm 2024, hơn 14,5 triệu tài khoản tại Việt Nam bị rò rỉ, gây thiệt hại hàng chục triệu USD.

Theo Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi, việc ban hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 là bước đi cần thiết nhằm hoàn thiện khung pháp lý, khắc phục những khoảng trống trong công tác bảo vệ dữ liệu cá nhân tại Việt Nam.

Đánh thẳng vào lợi nhuận bất hợp pháp từ dữ liệu cá nhân

Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi cho hay, một trong những điểm gây chú ý mạnh nhất của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 là quy định mức phạt tiền tối đa gấp 10 lần khoản thu bất hợp pháp đối với hành vi mua bán dữ liệu cá nhân.

Đây là cách tiếp cận hoàn toàn khác so với trước đây, khi phần lớn các vi phạm dữ liệu chỉ bị xử phạt theo khung tiền cố định, không phản ánh đúng quy mô và mức độ sinh lợi của hành vi vi phạm.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, mua bán dữ liệu cá nhân đã hình thành một thị trường ngầm có tổ chức, nơi dữ liệu bị coi như “nguyên liệu thô” cho quảng cáo, lừa đảo, tín dụng đen, thao túng hành vi người dùng.

Trong bối cảnh đó, mức phạt vài chục hay vài trăm triệu đồng không đủ sức răn đe, thậm chí bị xem như chi phí vận hành trong một mô hình kinh doanh rủi ro cao nhưng lợi nhuận lớn.

Việc áp dụng nguyên tắc phạt theo khoản thu bất hợp pháp cho thấy nhà làm luật đã đi thẳng vào gốc rễ của vấn đề: động cơ kinh tế.

Khi lợi nhuận càng lớn thì mức phạt càng cao, thậm chí gấp nhiều lần số tiền thu được, hành vi mua bán dữ liệu không còn “đáng để đánh đổi”.

Cách tiếp cận này cũng phản ánh tư duy quản lý hiện đại, tiệm cận thông lệ quốc tế, coi dữ liệu cá nhân là “tài sản” đặc biệt gắn với quyền riêng tư và nhân phẩm con người, chứ không phải hàng hóa thông thường.

Đáng chú ý, quy định này không chỉ nhắm tới các đối tượng buôn bán dữ liệu nhỏ lẻ, mà còn đặt các nền tảng trung gian, doanh nghiệp công nghệ và tổ chức xử lý dữ liệu quy mô lớn vào vòng trách nhiệm.

Khi dòng tiền khai thác từ dữ liệu bị kiểm soát chặt chẽ, toàn bộ hệ sinh thái khai thác dữ liệu buộc phải tái cấu trúc theo hướng minh bạch và tuân thủ.

Bên cạnh xử phạt hành vi mua bán dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 còn đưa ra mức phạt tối đa lên tới 5% doanh thu của năm liền kề trước đó đối với tổ chức vi phạm quy định về chuyển dữ liệu cá nhân xuyên biên giới.

Trong trường hợp không xác định được doanh thu hoặc mức phạt theo doanh thu thấp hơn mức phạt tiền tối đa, mức phạt tối đa có thể áp dụng lên tới 3 tỷ đồng.

Quy định này mang ý nghĩa chính sách rất rõ ràng. Dữ liệu cá nhân, đặc biệt khi được xử lý và lưu trữ ở quy mô lớn, không chỉ liên quan đến quyền riêng tư cá nhân mà còn gắn với an ninh dữ liệu, chủ quyền số và lợi ích quốc gia.

Việc chuyển dữ liệu ra nước ngoài vì thế không còn là quyết định kỹ thuật hay thương mại đơn thuần, mà là một hoạt động chịu sự giám sát chặt chẽ của pháp luật.

Áp dụng mức phạt theo tỷ lệ doanh thu cho thấy nguyên tắc “trách nhiệm tương xứng với quy mô”. Doanh nghiệp càng lớn, xử lý càng nhiều dữ liệu, thì mức độ rủi ro đối với xã hội càng cao nếu vi phạm xảy ra.

Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng doanh nghiệp lớn “chịu phạt nhẹ”, trong khi hậu quả mà vi phạm dữ liệu gây ra lại lan rộng và khó khắc phục.

Đáng chú ý, việc dự liệu trường hợp không xác định được doanh thu phản ánh sự chủ động của nhà làm luật trước các mô hình kinh doanh mới như startup công nghệ, nền tảng xuyên biên giới hay doanh nghiệp không hiện diện pháp lý đầy đủ tại Việt Nam. Điều này giúp khung pháp lý không bị vô hiệu hóa bởi các “khoảng trống” về xác định chủ thể và năng lực tài chính.

Quan trọng hơn, các chế tài này gửi đi một thông điệp rõ ràng: Việt Nam không đánh đổi quyền dữ liệu cá nhân để lấy tăng trưởng số bằng mọi giá.

Mọi hoạt động xử lý, khai thác và chuyển dữ liệu đều phải đặt trong khuôn khổ pháp luật, tôn trọng quyền của người dùng và lợi ích chung của xã hội.

Không dừng ở xử phạt hành chính, luật còn mở đường cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng, đồng thời buộc bồi thường thiệt hại cho cá nhân bị xâm hại dữ liệu.

Cách tiếp cận đa tầng này chấm dứt tư duy “nộp phạt là xong”, buộc tổ chức và cá nhân vi phạm phải đối diện với hậu quả pháp lý toàn diện.

Ở tầm chính sách, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 đánh dấu sự chuyển dịch căn bản từ quản lý mang tính khuyến nghị sang quản lý dựa trên chế tài mạnh.

Xử lý dữ liệu cá nhân không còn là “vùng xám” pháp lý, mà trở thành lĩnh vực chịu sự kiểm soát nghiêm ngặt, tương xứng với vai trò ngày càng lớn của dữ liệu trong nền kinh tế số.

Với khung xử phạt mới, doanh nghiệp buộc phải đầu tư nghiêm túc cho quản trị dữ liệu, tuân thủ pháp luật ngay từ khâu thiết kế hệ thống và mô hình kinh doanh.

Về lâu dài, đây không chỉ là biện pháp bảo vệ người dân, mà còn là nền tảng để xây dựng một thị trường số lành mạnh, bền vững và có trách nhiệm.

Với doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt là các nền tảng số, quảng cáo, thương mại điện tử, mạng xã hội, luật mới đánh thẳng vào lõi mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu.

Mức phạt gấp 10 lần khoản thu bất hợp pháp khiến mọi hoạt động thu thập, chia sẻ, làm giàu dữ liệu không còn có thể triển khai theo cách “làm trước, hợp thức sau” như trước đây.

Tác động lớn nhất nằm ở chi phí tuân thủ. Doanh nghiệp buộc phải đầu tư nghiêm túc vào hệ thống quản trị dữ liệu, từ phân loại dữ liệu cá nhân, kiểm soát vòng đời dữ liệu, cho đến cơ chế xin, quản lý, rút lại sự đồng ý của người dùng.

Những mô hình thu thập dữ liệu tràn lan, mập mờ mục đích sử dụng hoặc bán chéo dữ liệu cho bên thứ ba sẽ trở thành rủi ro pháp lý có thể “đánh sập” cả doanh nghiệp chỉ sau một vụ việc.

Đối với các nền tảng có yếu tố xuyên biên giới, mức phạt lên tới 5% doanh thu càng buộc doanh nghiệp phải cân nhắc lại kiến trúc công nghệ.

Việc đặt máy chủ ở đâu, dữ liệu nào được phép chuyển ra nước ngoài, ai chịu trách nhiệm pháp lý tại Việt Nam sẽ không còn là bài toán kỹ thuật thuần túy, mà trở thành quyết định chiến lược cấp hội đồng quản trị.

Về dài hạn, luật sẽ khiến thị trường công nghệ phân hóa mạnh. Doanh nghiệp đầu tư bài bản, coi tuân thủ là lợi thế cạnh tranh sẽ trụ vững. Ngược lại, các mô hình kiếm tiền nhanh từ dữ liệu, thiếu nền tảng pháp lý rõ ràng sẽ khó tồn tại.

Doanh nghiệp phải chuyển sang quản trị rủi ro dữ liệu toàn hệ sinh thái

Các chuyên gia an ninh mạng cho rằng, lĩnh vực tài chính ngân hàng luôn là đích ngắm của tội phạm mạng và những doanh nghiệp này bắt buộc phải quan tâm đến việc bảo vệ dữ liệu. 

Với fintech, dữ liệu cá nhân không chỉ là thông tin người dùng, mà là nền tảng để chấm điểm tín dụng, định danh điện tử, phòng chống gian lận và cá nhân hóa sản phẩm. Chính vì vậy, tác động của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 mang tính “hai mặt”.

Một mặt, luật làm tăng đáng kể chi phí tuân thủ. Các mô hình thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn, mua data bên thứ ba hoặc chia sẻ dữ liệu chéo giữa các nền tảng sẽ đối mặt với rủi ro rất lớn.

Chỉ cần một mắt xích vi phạm, mức phạt gấp nhiều lần khoản thu bất hợp pháp có thể xóa sạch lợi nhuận tích lũy của doanh nghiệp.

Mặt khác, quy định phạt nặng với chuyển dữ liệu xuyên biên giới tạo áp lực lớn cho các fintech sử dụng hạ tầng đám mây nước ngoài, đối tác xử lý dữ liệu quốc tế hoặc mô hình vận hành đa quốc gia.

Fintech sẽ buộc phải làm rõ: dữ liệu nào được xử lý ở đâu, theo tiêu chuẩn nào và ai chịu trách nhiệm nếu xảy ra sự cố.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, luật cũng tạo ra một “hàng rào lọc” tích cực. Những fintech tuân thủ tốt, minh bạch hóa việc xử lý dữ liệu sẽ được củng cố niềm tin người dùng và nhà đầu tư.

Trong bối cảnh niềm tin là yếu tố sống còn với dịch vụ tài chính số, tuân thủ dữ liệu có thể trở thành lợi thế cạnh tranh, thay vì chỉ là chi phí.

Với ngân hàng, tác động của luật mang tính hệ thống và sâu rộng hơn. Ngân hàng vốn đã quen với các chuẩn mực cao về bảo mật, nhưng Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 đặt ra yêu cầu vượt ra ngoài phạm vi nội bộ, mở rộng sang toàn bộ hệ sinh thái đối tác, fintech liên kết và nhà cung cấp dịch vụ.

Trước hết, nguy cơ bị phạt theo doanh thu là sức ép rất lớn. Với quy mô doanh thu hàng chục, thậm chí hàng trăm nghìn tỷ đồng, mức phạt 5% không còn là con số mang tính biểu tượng, mà đủ để ảnh hưởng nghiêm trọng đến kết quả kinh doanh và uy tín thị trường. Điều này buộc ngân hàng phải coi rủi ro dữ liệu ngang hàng với rủi ro tín dụng và rủi ro vận hành.

Tiếp theo, ngân hàng sẽ phải rà soát lại toàn bộ chuỗi chia sẻ dữ liệu, từ đối tác công nghệ, công ty trung gian thanh toán, cho đến các dịch vụ thuê ngoài xử lý dữ liệu.

Không chỉ “không vi phạm”, ngân hàng còn phải chứng minh được khả năng kiểm soát, giám sát và chịu trách nhiệm nếu đối tác vi phạm.

Ở góc độ chiến lược, luật thúc đẩy ngân hàng đầu tư mạnh hơn vào hạ tầng dữ liệu trong nước, mô hình xử lý dữ liệu tập trung, và cơ chế phân quyền truy cập chặt chẽ.

Điều này làm chậm lại tốc độ thử nghiệm sản phẩm mới, nhưng đổi lại là nền tảng vận hành an toàn và bền vững hơn.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 không chỉ siết vi phạm, mà tái định hình cách doanh nghiệp công nghệ, fintech và ngân hàng vận hành trong nền kinh tế số.

Dữ liệu từ chỗ là lợi thế khai thác nhanh đang trở thành yếu tố rủi ro phải quản trị nghiêm ngặt. Doanh nghiệp nào coi tuân thủ là gánh nặng ngắn hạn sẽ gặp khó.

Ngược lại, doanh nghiệp coi quản trị dữ liệu là năng lực cốt lõi sẽ có cơ hội bứt lên trong một thị trường số ngày càng chuẩn hóa và minh bạch.