Sao Hoả từng là hành tinh xanh với sông hồ và đại dương

Trước khi những con tàu vũ trụ đầu tiên đến sao Hỏa, các nhà thiên văn học chỉ có thể quan sát hành tinh này qua kính thiên văn từ Trái Đất.

Khi đó, nhiều giả thuyết kỳ lạ về thế giới Đỏ được đưa ra. Một số nhà văn thậm chí tưởng tượng sao Hỏa có những khu rừng rậm với thảm thực vật màu đỏ và các nền văn minh ngoài hành tinh phát triển rực rỡ.

sao Hoả 3.png
Khung cảnh lưu vực Holden trên sao Hoả, nhìn từ bên trong một khu vực từng chứa đầy nước. Nguồn: ESA/DLR/FU Berlin

Những hình dung này dần bị xóa bỏ vào năm 1964, khi tàu Mariner 4 của NASA lần đầu tiên bay ngang qua sao Hỏa và gửi về những hình ảnh cận cảnh. Thay vì một thế giới tràn đầy sự sống, các nhà khoa học nhìn thấy một hành tinh lạnh lẽo, khô cằn với vô số hố va chạm.

Tuy nhiên, những sứ mệnh tiếp theo đã mang đến một bức tranh hoàn toàn khác.

Các hình ảnh có độ phân giải cao hơn cho thấy những hẻm núi khổng lồ, các thung lũng và cấu trúc địa hình hình quạt giống như những vùng châu thổ được hình thành bởi dòng sông trên Trái Đất.

Năm 1997, tàu đổ bộ Pathfinder hạ cánh xuống một khu vực rải đầy đá tảng, được cho là đã bị những trận lũ lớn trong quá khứ cuốn đến.

Đầu những năm 2000, hai xe tự hành Spirit và Opportunity tiếp tục phát hiện các loại đá trầm tích cùng khoáng chất chỉ có thể hình thành trong môi trường có nước lỏng.

Những bằng chứng này cuối cùng xác nhận rằng nước từng chảy trên bề mặt sao Hoả. Hành tinh Đỏ không phải lúc nào cũng là sa mạc lạnh giá như ngày nay.

(Video từ NASA cho thấy những thay đổi trên sao Hỏa trong suốt 4 tỷ năm qua).

Trong khi đó, các tàu quỹ đạo nghiên cứu bầu khí quyển sao Hỏa cũng phát hiện một dấu hiệu đáng chú ý: sự dư thừa các đồng vị nặng.

Do những đồng vị nhẹ dễ thoát khỏi lực hấp dẫn của hành tinh và bay vào không gian hơn, tỷ lệ đồng vị nặng tăng lên cho thấy sao Hỏa đã mất đi một lượng lớn khí quyển trong quá khứ.

Đáng chú ý hơn, khi so sánh lượng carbon với krypton – một loại khí trơ tương đối ổn định trong suốt lịch sử 4,6 tỷ năm của sao Hoả, các nhà khoa học nhận thấy hành tinh này hiện chỉ còn khoảng 1/10 lượng carbon so với Trái Đất hoặc sao Kim.

Nếu ba hành tinh đá này ban đầu hình thành với lượng khí quyển nguyên thủy tương đối giống nhau, điều đó đồng nghĩa sao Hoả có thể đã mất ít nhất 90% lượng carbon trong khí quyển ban đầu.

sao Hoả 11.jpg
Hình ảnh sao Hoả với màu sắc giả lập, được tạo ra từ dữ liệu do tàu vũ trụ Psyche của NASA thu thập khi bay ngang qua hành tinh này vào ngày 15/5/2026. Ở phía trên bên phải là miệng hố va chạm Huygens với cấu trúc hai vòng, có đường kính 470km. Nguồn: NASA/JPL-Caltech/ASU

Các dữ liệu cho thấy khoảng 3,6 tỷ năm trước, sao Hoả bắt đầu đánh mất môi trường ẩm ướt cùng lớp khí quyển dày từng bao phủ nó.

Tuy nhiên, những phát hiện mới cho thấy, ngoài nước ngầm, bầu khí quyển bị mất của sao Hoả có thể vẫn đang tồn tại ngay trước mắt chúng ta, chỉ là bị khóa lại bên trong những lớp đá và khoáng vật. 

Con người có thể khai thác nước và khí quyển bị chôn vùi trên sao Hoả?

Dù phát hiện mới mở ra triển vọng đáng chú ý đối với các sứ mệnh đưa con người lên sao Hoả trong tương lai, nhưng những trở ngại vô cùng lớn vẫn đang ở phía trước. 

NASA và Cơ quan Vũ trụ Trung Quốc đều đang theo đuổi tham vọng đưa phi hành gia đặt chân lên Hành tinh Đỏ trong vài thập kỷ tới.

Nguồn nước ngầm có giá trị khoa học rất lớn. Việc nghiên cứu thành phần và đặc điểm của nước có thể giúp các nhà địa chất hiểu rõ hơn quá trình biến đổi của sao Hoả, đồng thời cung cấp môi trường tiềm năng để các nhà sinh vật học vũ trụ tìm kiếm dấu hiệu sự sống.

Nếu khai thác được, nước còn có thể trở thành tài nguyên thiết yếu cho các phi hành gia, phục vụ nhu cầu sinh hoạt, làm mát thiết bị và sản xuất nhiên liệu tên lửa.

Tuy nhiên, triển vọng này không hề dễ dàng. Nguồn nước được phát hiện nằm sâu tới 20km dưới bề mặt, bị giữ trong những khe nứt của đá.

Ngay cả trên Trái Đất, việc khoan sâu và khai thác nước ở độ sâu như vậy cũng là thách thức lớn. Trên một hành tinh xa xôi với điều kiện khắc nghiệt như sao Hoả, nhiệm vụ này càng khó khăn hơn.

sao Hoả 12.jpg
Tàu đổ bộ InSight đã phát hiện các dấu hiệu của nước nằm sâu bên dưới bề mặt sao Hoả. Nguồn: James Tuttle Keane/Aaron Rodriquez/Viện Hải dương học Scripps

Các nhà thám hiểm tương lai có thể tìm thấy một lượng nước nhỏ ở những khu vực gần bề mặt để phục vụ nghiên cứu, nhưng khai thác hàng loạt nguồn nước sâu dưới lòng đất vẫn là viễn cảnh xa vời.

Đối với methane bị giữ trong đất sét smectite, cơ hội khai thác có phần khả quan hơn vì các lớp khoáng vật này nằm gần bề mặt hơn. Trong tương lai, con người có thể đào và xử lý đất sét sao Hoả để giải phóng methane, sau đó sử dụng loại khí này làm nhiên liệu.

Những nghiên cứu mới chưa có nghĩa con người sắp khôi phục được bầu khí quyển hay đại dương cổ đại của sao Hoả. Tuy nhiên, chúng đang làm thay đổi cách giới khoa học nhìn nhận lịch sử Hành tinh Đỏ.

(Theo Space, LiveScience, Skyatnightmagazine)