
Ngày nay, sao Hoả được biết đến là một thế giới khô cằn, lạnh lẽo và gần như không có sự sống. Bề mặt hành tinh mang màu đỏ gỉ đặc trưng, trải dài với những vùng đất hoang vu, miệng hố va chạm và các thung lũng khô hạn. Phía trên là bầu trời màu vàng nâu do bụi lơ lửng trong lớp khí quyển carbon dioxide vô cùng loãng, gần như không đủ sức giữ nhiệt cho hành tinh.

Thế nhưng, hàng tỷ năm trước, sao Hoả từng là một thế giới hoàn toàn khác. Những dòng sông, hồ nước và thậm chí cả đại dương nước lỏng có thể đã tồn tại trên bề mặt. Bao quanh hành tinh là một lớp khí quyển dày, đóng vai trò như tấm chăn giữ nhiệt, tạo điều kiện để nước tồn tại ở trạng thái lỏng.
Vậy điều gì đã xảy ra? Nước và khí quyển từng biến mất khỏi sao Hoả đã đi đâu?
Đây là một trong những câu hỏi lớn nhất mà các nhà khoa học hành tinh theo đuổi trong nhiều thập kỷ. Những phát hiện mới từ dữ liệu tàu thăm dò của NASA và các nghiên cứu địa chất gần đây đang đưa giới khoa học đến một lời giải bất ngờ: một phần rất lớn lượng nước và carbon từng tồn tại trên sao Hoả có thể chưa bao giờ rời khỏi hành tinh này, mà đã bị chôn vùi sâu dưới lòng đất.
Các dữ liệu cho thấy khoảng 3,6 tỷ năm trước, sao Hoả bắt đầu đánh mất môi trường ẩm ướt cùng lớp khí quyển dày từng bao phủ nó.
Vì sao nước và khí quyển sao Hoả biến mất?
Giả thuyết được chấp nhận trong thời gian dài cho rằng nước và khí quyển sao Hoả đã thoát trực tiếp vào không gian.
Trên Trái Đất, hoạt động kiến tạo mảng và từ trường đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì môi trường khí quyển. Các mảng kiến tạo liên tục dịch chuyển, đưa đá mới lên bề mặt thông qua hoạt động núi lửa, đồng thời kéo những vật liệu cũ xuống lớp phủ. Quá trình này giúp điều hòa chu trình carbon và nước trong thời gian dài.
Từ trường Trái Đất cũng tạo ra một lớp bảo vệ, làm chệch hướng phần lớn dòng hạt mang điện từ gió Mặt Trời, hạn chế tác động trực tiếp của chúng lên khí quyển.

Sao Hoả lại không có hệ thống kiến tạo mảng hoạt động như Trái Đất và từ trường toàn cầu hiện nay rất yếu. Hoạt động núi lửa không còn đủ sức bổ sung lượng khí lớn vào khí quyển, trong khi gió Mặt Trời có thể tác động trực tiếp, cuốn các hạt khí ra khỏi hành tinh.
Khi khí quyển ngày càng mỏng, áp suất trên bề mặt giảm xuống, nước lỏng vì thế dễ bay hơi hơn, khiến hơi nước tiếp tục thoát ra ngoài không gian. Quá trình này tạo thành một vòng luẩn quẩn, đẩy sao Hoả ngày càng xa khỏi trạng thái ấm áp và ẩm ướt trước đây.
Tuy nhiên, khi mô phỏng quá trình biến đổi khí hậu của sao Hoả qua hàng tỷ năm, các nhà khoa học nhận ra việc khí quyển thoát vào không gian không thể giải thích toàn bộ lượng nước đã biến mất. Cơ chế này cũng không lý giải được tại sao lượng carbon trong khí quyển lại suy giảm mạnh đến vậy.
Điều đó đặt ra một khả năng khác: phần lớn vật chất tưởng chừng đã biến mất có thể vẫn còn tồn tại ở đâu đó trên hành tinh.
Phát hiện hồ chứa nước khổng lồ sâu dưới bề mặt sao Hoả
Tháng 8/2024, một nhóm nhà địa vật lý công bố phát hiện gây chú ý: lượng nước từng biến mất khỏi sao Hoả có thể đang bị giữ lại trong các lớp đá sâu dưới lòng đất suốt hơn 3 tỷ năm.

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ tàu đổ bộ InSight của NASA, sứ mệnh hoạt động trên sao Hoả từ năm 2018 đến năm 2022. Trong bốn năm, thiết bị của InSight liên tục ghi nhận những rung động cực nhỏ do hoạt động địa chấn trên hành tinh, thường được gọi là các trận động đất.
Khi sóng địa chấn truyền qua một hành tinh, chúng thay đổi tùy theo mật độ và cấu trúc của những lớp vật chất mà chúng đi qua. Bằng cách phân tích các biến đổi này, nhóm nghiên cứu có thể xây dựng mô hình về cấu trúc bên trong sao Hoả.

Kết quả cho thấy một lượng nước khổng lồ có thể đang tồn tại trong các khe nứt và lỗ rỗng cực nhỏ của đá, ở độ sâu khoảng 11,5-20km dưới bề mặt.
Nếu toàn bộ lượng nước này được đưa lên bề mặt và phân bố đồng đều, nó có thể tạo thành một lớp nước sâu khoảng 1-2km bao phủ toàn bộ sao Hoả.
Michael Manga, nhà nghiên cứu tại Đại học California, Berkeley, người tham gia công trình, cho biết việc xác định được một hồ chứa nước lỏng lớn giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về khí hậu trong quá khứ cũng như khả năng tồn tại môi trường có nước trên sao Hoả.
Ông cũng cho rằng môi trường nước ngầm này về nguyên tắc có thể hỗ trợ sự sống. Trên Trái Đất, các nhà khoa học đã phát hiện sinh vật tồn tại trong những mỏ sâu dưới lòng đất và ở đáy đại dương, nơi điều kiện sống vô cùng khắc nghiệt.
Dù chưa tìm thấy bằng chứng trực tiếp về sự sống trên sao Hoả, phát hiện này đã xác định được một địa điểm có tiềm năng duy trì các điều kiện cần thiết cho sự sống.
Đất sét có thể đang cất giữ 80% khí quyển bị mất của sao Hoả
Chỉ một tháng sau phát hiện về nước ngầm, một nhóm nhà khoa học hành tinh tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) công bố nghiên cứu cho rằng họ có thể đã tìm ra nơi lưu giữ phần lớn khí quyển carbon bị mất của sao Hoả.
Điều thú vị là nghiên cứu ban đầu không nhằm giải mã bí ẩn của hành tinh Đỏ. Nhóm khoa học đang tìm hiểu một loại khoáng vật đất sét có tên smectite, vốn được biết đến với khả năng giữ lại các phân tử khí trong cấu trúc của nó.

Các hạt smectite có cấu trúc gồm nhiều lớp và nếp gấp nhỏ giống như những nếp gấp trên thân đàn accordion. Cấu trúc này có thể giữ lại carbon dioxide và methane trong hàng tỷ năm.
Trong quá trình nghiên cứu, nhà khoa học Oliver Jagoutz tình cờ quan sát bản đồ địa chất sao Hoả và nhận thấy bề mặt hành tinh này có rất nhiều đất sét smectite. Từ đó, ông đặt câu hỏi liệu khoáng vật này có thể đang lưu giữ lượng khí quyển mà sao Hoả đã mất hay không.

Trên Trái Đất, smectite thường hình thành thông qua các quá trình địa chất liên quan đến hoạt động kiến tạo. Tuy nhiên, sao Hoả không có hoạt động kiến tạo mảng tương tự. Vì vậy, nhóm nghiên cứu phải tìm kiếm một cơ chế hình thành khác.
Lời giải được cho là nằm ở sự tương tác giữa nước và đá trong lớp vỏ sao Hoả.
Lớp vỏ hành tinh Đỏ chủ yếu cấu tạo từ đá magma, tức dung nham đã nguội và đông cứng, trong đó có nhiều khoáng vật olivine – thành phần cũng xuất hiện trong một số loại đá quý peridot.
Olivine chứa nhiều sắt. Khi nước thấm qua lớp vỏ, oxy trong các phân tử nước phản ứng với sắt trong khoáng vật này, tạo ra oxit sắt, hay chính là gỉ sắt khiến sao Hỏa có màu đỏ đặc trưng. Quá trình này đồng thời giải phóng hydrogen.
Hydrogen tiếp tục kết hợp với carbon dioxide hòa tan trong nước, tạo thành methane. Qua thời gian dài, những phản ứng hóa học liên tục diễn ra có thể biến olivine thành đất sét smectite. Loại khoáng vật này sau đó giữ lại methane trong cấu trúc của mình.
(Video từ NASA cho thấy những thay đổi trên sao Hỏa trong suốt 4 tỷ năm qua).
Theo tính toán của nhóm nghiên cứu, nếu toàn bộ sao Hoả được bao phủ bởi một lớp smectite dày khoảng 1.100m, lượng khoáng vật này có thể lưu trữ khoảng 1,7 bar carbon dioxide, tương đương khoảng 80% lượng khí quyển mà hành tinh đã mất.
Joshua Murray, người đứng đầu nghiên cứu, cho biết ước tính về tổng lượng đất sét trên sao Hoả phù hợp với giả thuyết rằng một phần đáng kể carbon dioxide nguyên thủy đã bị giữ lại dưới dạng các hợp chất carbon trong lớp vỏ giàu đất sét.
Nói cách khác, bầu khí quyển bị mất của sao Hoả có thể vẫn đang tồn tại ngay trước mắt chúng ta, chỉ là bị khóa lại bên trong những lớp đá và khoáng vật.
(Theo Space, SciTechDaily, Skyatnightmagazine, NASA)
