Thật vậy, theo một tường trình trước các Ủy ban của Quốc hội tuần vừa qua thì tỷ lệ thuận với tất cả các chỉ số vĩ mô đều giảm sút, tỷ lệ nghèo cũng được công bố giảm theo.
Cụ thể, chỉ tiêu tỷ lệ hộ nghèo giảm được quyết định cho năm vừa qua là 2%, số thực hiện cả năm là 2,16%. Đặc biệt, tỷ lệ hộ nghèo tại các huyện nghèo đã giảm tới 7%. Những con số vượt mức kế hoạch.
Dựa trên các số liệu cụ thể, sống động này và "theo các chuyên gia kinh tế thì lạm phát cũng như suy thoái kinh tế không ảnh hưởng nhiều đến đời sống của người nghèo".
Thoạt nghe, có cảm giác rằng nhận định như trên có phần nghịch lý, và tất nhiên, với nhiều người thì có hiệu ứng nghịch nhĩ. Nhưng nếu xem kỹ các yếu tố xung quanh suy thoái và người nghèo thì góc nhìn tưởng chừng mới mẻ này cũng dựa trên những quan sát nhất định. Ví dụ, dù là lạm phát hay suy thoái, bát phở sáng có lẽ vẫn là giấc mơ khó với của nhóm thu nhập thấp (*).
Lợi ích "quy ra thóc"
Khoảng 60% dân số Việt Nam vẫn sống ở khu vực nông thôn, cũng là nơi có tỷ lệ hộ nghèo cao nhất. Ví dụ theo chuẩn nghèo mới áp dụng trong giai đoạn 2011-2015, quán quân nghèo thuộc về Tây Bắc với 35,36%, tiếp theo là khu vực Đông Bắc 25,95%; Tây Nguyên 19,64%; các vùng đồng bằng thì thấp hơn.Ước chừng 3,3 triệu hộ nghèo và 1,5 triệu hộ cận nghèo, tương đương gần 20 triệu người (tạm nhân trung bình hộ 4 ngươi) có cuộc sống bấp bênh với thu nhập cỡ 15 nghìn đồng/ ngày.
Trước giai đoạn tăng trưởng sôi động của nền kinh tế, chuẩn nghèo đô thị là 260 nghìn đồng/ngày, còn chuẩn nghèo nông thôn là 200 nghìn đồng/ngày. Với mức lạm phát vài chục phần trăm trước năm 2011, tin mừng là chuẩn nghèo đã buộc phải thay đổi gấp đôi. Tuy gấp đôi, nhưng số tiền người nghèo "kiếm" được theo chỉ tiêu mới chỉ là 240,000 đồng (ở đô thi). Lấy hẳn mức tối đa này nhân với 3,3 triệu hộ nghèo toàn quốc thì tổng số tiền hàng năm các hộ nghèo hưởng lợi (về lý thuyết) cũng chỉ tầm chục nghìn tỷ, ngang ngửa thu nhập của một "hộ giàu" trên sàn chứng khoán.
Số tiền "thu nhập" tăng thêm theo chuẩn nghèo, nếu so sánh với chi phí sinh hoạt gia tăng theo lạm phát, thật khó đánh giá. Đó là chưa nói tới chi phí nếu phải bỏ ra cho nhu cầu an cư của nhóm thu nhập thấp, vốn vẫn là "nhiệm vụ bất khả thi" trong cả thời lạm phát lẫn suy thoái.
Thật tình cờ, cùng trong tuần, có một tin đáng chú ý vì được mong chờ trong suốt thời gian dài. Đó là việc ban hành Thông tư 11 quy định về cho vay hỗ trợ nhà ở xã hội theo Nghị quyết 02 của Chính phủ, qua đó gói tín dụng 30.000 tỷ đồng được chính thức tung ra thị trường. Theo đó, 70% sẽ dành cho người mua nhà thuộc diện hỗ trợ nhà ở xã hội.
Tuy nhiên, khi nhìn kỹ vào phương án thanh toán, nhiều chuyên gia bất động sản cho rằng thực chất gói tín dụng này dành cho người có thu nhập khá, trung lưu chứ người nghèo, thu nhập thấp khó lòng mua nổi. Ví dụ, một căn hộ diện tích từ 45 - 70 m², giá 15 triệu đồng/m² sẽ có tổng giá từ 675 triệu đồng đến hơn 1 tỉ đồng. Một hộ gia đình phải có thu nhập từ 15 triệu đồng/tháng trở lên mới trả nổi gốc và lãi cho căn hộ đó. Với căn hộ 25 - 30 m², giá bán từ 450 triệu đồng/căn, muốn mua được theo gói hỗ trợ thì người thu nhập thấp cần có trước 200 triệu đồng và vay thêm 250 triệu đồng.
Chỉ cần nhân thử thu nhập hộ nghèo 500 nghìn đồng/tháng ở thành thị thì đã có thể thấy hàng triệu hộ không có khả năng thanh toán, dù biển hiệu của gói hỗ trợ là hướng về người nghèo đi chăng nữa.
Người ta có thể nhận định rằng đã nghèo thì không bao giờ phải nộp thuế, hẳn đó là một lợi ích mà nhóm trung lưu và thu nhập cao sẽ có phần ngõm ngọ. Ví dụ như Luật thuế thu nhập cá nhân còn đặt nhóm lao động trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, diêm nghiệp và thủy hải sản ra ngoài phạm vi nộp thuế thu nhập cá nhân. Những người này dễ có những đặc điểm để nằm trong nhóm nghèo.
Người nghèo cũng không bị ảnh hưởng nhiều bởi những cơn nóng lạnh thất thường của thị trường chứng khoán, vàng và ngoại tệ. Năm 2011 và đặc biệt là trận bão năm Thìn 2012 đã quét đi khá nhiều đại gia trong lĩnh vực bất động sản, ngân hàng và chứng khoán. Cái mất của giới nhà giàu và trung lưu về mặt giá trị vật chất chắc hẳn sẽ lớn hơn nhiều so với nhóm thu nhập dưới 1 USD/ngày. Không ngạc nhiên khi nhiều người liên tưởng gói hỗ trợ thị trường bất động sản vừa qua với nỗi đau mất mát của nhóm giàu nhờ thị trường này, một nỗi đau đủ tạo động lực để gây ảnh hưởng bằng được tới những chính sách hỗ trợ.
Thêm một đặc điểm nữa của người nghèo, họ không biết hoặc không có đủ thông tin để lên tiếng cho vị thế của mình. Ví dụ, khi một số vụ việc bị đưa ra ánh sáng, làm tình hình tài chính tiêu cực, các hãng đóng tàu hàng đầu đất nước vẫn có thể đổ lỗi cho sự suy thoái kinh tế toàn cầu. Cứ như thể các hợp đồng đóng tàu bị đổ bể mới là nguyên nhân chính khiến con tàu khổng lồ cỡ Vinashin phải suy sụp. Tương tự, ngay khi bất động sản trầm lắng, những phân tích về việc hỗ trợ ngành này tỏ ra sôi nổi hơn nhiều so với nhu cầu tương tự dành cho ngành trồng trọt hay chăn nuôi hiện đang làm nhẵn túi nhiều nông dân chân lấm tay bùn.
Nhóm nghèo cũng khó mà biết phân tích về những cơ sở thiếu hợp lý của các loại thuế phí đang đưa Việt Nam ngang hàng với nhiều nước giàu trên thế giới, ví dụ như các loại thuế phí áp dụng trên các phương tiện giao thông vận tải. Còn khó hơn nữa để người nghèo nhận thức được nhứng tác động gián tiếp tới cuộc sống của họ như giá xăng dầu, tiền lãi của nợ công, hay giá xây dựng đường cao tốc đắt đỏ vượt cả Mỹ và Trung Quốc. Những khoản chi tiêu đắt đỏ đó, một khi đã bị ngốn thì ắt sẽ "đốn" mất một phần không nhỏ trong ngân sách dành cho hỗ trợ xóa đói giảm nghèo.
Cũng xét trên góc độ thống kê, đa số các báo cáo về kinh tế-xã hội thường chỉ đề cập tới tình trạng khó khăn, đổ vỡ, phá sản của hàng trăm nghìn doanh nghiệp chứ ít nơi nào đủ sức và đủ kiên nhẫn để thống kê số lao động mất việc. Thu nhập bị mất của người lao động có thể ảnh hưởng tới cuộc sống của họ và gia đình nhỏ đang vật vờ ở thành phố, hay gia đình lớn đang mong ngóng họ chốn quê nhà, cũng rất khó để có thể được chỉ ra.
Trong khi người lao động ở châu Âu đang la oai oái về suy thoái trên đường phố, nhóm thu nhập thấp ở Việt Nam chỉ có thể trông chờ các con số thống kê về bản thân mình từ nhiều cơ quan mà có lẽ người báo cáo lên các con số đó lại không phải là người cùng nhóm với họ.
Một vấn đề khá liên quan tới tình trạng của người nghèo cần để ý là số lượng và loại hành vi của tội phạm, như phản ánh của báo chí gần đây về các hiện tượng cướp giật, trộm cắp, lừa đảo đáng báo động. Tất nhiên, chuyện chỉ ra mối liên hệ giữa khó khăn trong sinh kế với khái niệm "bần cùng sinh đạo tặc" là một điều không hề dễ dàng. Nhưng một khi triền miên sống bằng mức thu nhập ở đáy xã hội, không được bảo đảm về an sinh, thì cũng có thể một nhóm người nào đó sẽ có những lý do của mình để tham gia vào lực lượng những anh Chí vì thiếu cháo hành mà đành cất giọng "ai cho tôi làm người lương thiện".
Bảo Bảo
(*) Xem thêm: Sáu năm WTO và giấc mơ ba bát phở
.svg){kind=icon}
