Thận trọng nếu tách thi tốt nghiệp THPT với đại học và 8 lưu ý lấy lại sự liêm chính

Tuyệt đối thận trọng khi đánh giá vai trò thi tốt nghiệp THPT

Trước hết, tuy là kỳ thi tốt nghiệp THPT, song thực ra, nó gánh trên vai 2 sứ mạng: công nhận tốt nghiệp và làm cơ sở để các trường đại học căn cứ xét tuyển. Điều này được Bộ GD-ĐT đồng tình, khuyến khích thực hiện. Do đó, từ Quy chế thi đến tổ chức kỳ thi này, Bộ GD-ĐT luôn đảm bảo mục tiêu “2 trong 1".

Còn nhớ, vụ gian lận thi cử ở Hội đồng thi tốt nghiệp THPT dân lập Đồi Ngô (Bắc Giang) năm 2012 gây chấn động dư luận cả nước, lúc đó chưa có thi “2 trong 1”. 

Bên cạnh đó, tiêu cực trong thi cử thì ở quốc gia nào cũng có, chỉ khác nhau về mức độ. Song điểm chung vẫn là “động lực” vào các trường đại học trọng điểm. Còn ở ta thì còn thêm nguyên nhân “nghiện” thành tích. 

Tất nhiên, không phải cứ vì thành tích là không tốt vì để đạt được thành tích sẽ phải triển khai nhiều biện pháp tích cực. Điều đáng phê phán là có nơi vì thành tích mà họ “phá hỏng" quy chế thi, xô đổ đạo đức nhà giáo, biến trường học thành nơi thực thi những việc làm gian dối, việc này hoàn toàn không thể chấp nhận. 

Sau vụ gian lận thi cử năm 2018 - nâng điểm hàng loạt bài thi của thí sinh tại các tỉnh trước đây là Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình, Lạng Sơn - vẫn còn đó sự đau đáu lo ngại.

Ông Nguyễn Đắc Vinh: Nên nghiên cứu tách kỳ thi tốt nghiệp và xét tuyển đại học

Thế nhưng, khi xảy ra gian lận “tập thể” tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang năm nay, đọc lại quy chế thi, tôi không thấy có khoản, mục hay điều nào trong Quy chế thi có nội dung phòng, chống, xử lý những vụ việc như trên (hoặc tương tự). 

Lỗ hổng công tác quản trị về thi tốt nghiệp THPT và khoảng trống đạo đức nhà giáo là 2 nguyên nhân cốt lõi tạo ra sự đứt gãy mối liên kết, mà lý ra phải liên kết với cường độ mạnh để tạo kỷ cương cho kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Nếu tách riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học nhưng tồn tại đó chậm khắc phục hoặc khắc phục một cách hình thức, đối phó, thì câu chuyện "theo vết xe đổ" chỉ là vấn đề thời gian.

Tôi cũng còn nhớ có giai đoạn cứ thi tốt nghiệp xong là thí sinh khăn gói về “kinh” ứng thí đại học. Bao nhiêu bất cập, khó khăn, tốn kém cho ngành giáo dục, cho mỗi gia đình có người thân dự thi. 

Hai con của tôi cũng thi đại học trong thời kỳ này. Từ thi khối A sang thi khối B phải chờ 10 ngày, mẹ các cháu đưa đi thi mất nửa tháng, tốn chi phí và mệt mỏi. Báo chí lúc bấy giờ có không ít bài viết về tình cảnh khó khăn của thí sinh, nhất là thí sinh ở vùng sâu, vùng xa. Gia đình “có gì bán nấy”, vay mượn để con em có tiền đi thi, đủ 1.001 chuyện thi xảy ra. Đó là một trong những lý do dẫn đến việc có kỳ thi “2 trong 1”.

Tôi hình dung nếu như bây giờ lại tách riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học, các cơ sở giáo dục đại học vận dụng tự chủ tuyển sinh, thì e rằng công tác tổ chức càng phức tạp hơn, mà gian lận trong thi cử ai cam đoan sẽ không xảy ra?

Thêm nữa, chúng ta luôn nói về đổi mới kiểm tra, thi cử nhưng thực tế mới chỉ dừng ở đổi mới hình thức. Chẳng hạn, đề thi từ tự luận đổi sang thuần trắc nghiệm nhiều phương án lựa chọn, rồi sau này kết hợp thêm trắc nghiệm đúng/sai, trắc nghiệm trả lời ngắn. Cuộc chạy đua vào giảng đường đại học vẫn lấy điểm số qua thi làm căn cứ xét tuyển đại học. Điều này sẽ vô hình trung tại cớ để "gian lận" trong kỳ thi “2 trong 1”.

Tôi còn nhớ, cô Đ.T.K. - nguyên Giám đốc Sở GD-ĐT Lâm Đồng - từng nhấn mạnh với chúng tôi: Đây là (thời điểm đó) năm đầu tiên học sinh 12 thi vào đại học ngay ở trường mình, tại địa phương của mình. Vâng, đúng là sự thay đổi mang dấu ấn sâu sắc. Những năm sau, “2 trong 1” dần thành nếp, có nơi “bình thường hóa”, đội ngũ thanh tra cưỡi ngựa xem hoa… Tình trạng này lại thêm lỗ hổng lớn trong kỳ thi quan trọng, và tình trạng “con voi chui lọt lỗ kim” xảy ra như là điều tất yếu.

Từng có không ít ý kiến cho rằng nên xét quá trình học tập để công nhận tốt nghiệp THPT, chứ thi làm gì khi kết quả tốt nghiệp năm nào cũng “4 số 9”. Thật ra, đối với trường chất lượng khá, tốt, việc thi tốt nghiệp đối với thầy cô và học sinh ở đây nhẹ nhàng. Nhưng đối với các trường phổ thông chất lượng thấp thì dù chỉ để ôn tập với mục đích tốt nghiệp THPT thôi cũng đòi hỏi sự đầu tư công sức lớn, có khi rất lớn.

Chính trong quá trình dạy - học - kiểm tra - ôn thi đó, chất lượng giáo dục toàn diện được nâng dần. Thi thế nào, dạy - học thế ấy. Bỏ thi tốt nghiệp THPT chuyển qua xét, với tình hình hiện nay, hậu quả sẽ khó lường. Công tác giám sát, kiểm tra, thanh tra cũng khó "dài tay" đến từng nhà trường và làm thường xuyên. Trong bối cảnh đó mà hiệu trưởng “lệch tâm” thì có họa cho giáo dục.

Vì lợi ích trăm năm, tôi cho rằng cần thận trọng tuyệt đối khi đánh giá vai trò thi tốt nghiệp THPT.

8 nội dung cần thực hiện ngay

Có thể thấy, kỳ thi “2 trong 1” không có lỗi. Nhưng theo tôi, để kỳ thi này phát huy vai trò của nó, đồng thời triệt tiêu những hạn chế, tiêu cực, cần thực hiện một số vấn đề. 

Trước hết là phải làm minh bạch, công khai vụ việc gian lận thi cử, xử lý nghiêm theo quy chế thi và luật pháp, nghiêm trị những người vi phạm để hàng chục triệu thí sinh vững tin vào kỷ luật trường thi, có động cơ học tập đúng đắn; để phụ huynh học sinh răn dạy con em sống, học tập, thi cử tử tế. Đây là điều phải làm và làm bằng được.

Hai là Bộ GD-ĐT chịu trách nhiệm toàn diện, trực tiếp đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT hằng năm, các địa phương chủ động phối hợp để thực hiện một kỳ thi an toàn, nghiêm túc, đúng quy chế và hiệu quả. 

Ba là xây dựng quy chế thi theo hướng làm mới, kiến tạo chứ không thể năm nào cũng ban hành quy chế thi mà chỉ sửa đổi, bổ sung rồi “gán” là quy chế mới. Làm như vậy thì khó mà giữ được kỳ thi nghiêm minh, kỷ luật cao, đánh giá chính xác.

Bốn là đề thi phải dựa trên tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ số để là công cụ đo với độ chính xác tuyệt đối, chứ lúc thì ma trận ngẫu nhiên, lúc thì “đắn đo” phân hóa, “khó - dễ” cảm tính thì làm sao đứng vững khi mà trên vai nặng gánh “2 trong 1”. 

Ngân hàng đề thi là việc lâu dài, còn trước mắt, để có đề thi mực thước và đổi mới thì yếu tố con người là cốt lõi. Thành viên tham gia ra đề thi tốt nghiệp THPT phải hội đủ yếu tố giỏi chuyên môn và đạt phẩm chất đạo đức nhà giáo. Việc lựa chọn cần hết sức công tâm, theo quy trình chặt chẽ, nghiêm cẩn.

Song song với đó, Bộ GD-ĐT cùng với các đại học, trường đại học… đổi mới cách đánh giá làm căn cứ xét tuyển đại học, đảm bảo phù hợp với tình hình dạy học hiện nay và xu hướng thi tuyển đại học của các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới. 

Năm là luân chuyển ngoại tỉnh (khỏi vùng, miền) lãnh đạo điểm thi, lực lượng bảo vệ kỳ thi và ít nhất 1/3 giáo viên làm nhiệm vụ coi thi. Giáo viên coi thi không cùng đơn vị với lãnh đạo điểm thi. Mỗi điểm thi có ít nhất thí sinh của 2 trường trên địa bàn. Sự giám sát lẫn nhau giữa các giám thị, thí sinh tại một điểm thi là “camera” tinh nhạy nhất.

Sáu là không để địa phương chấm bài thi của học sinh mình mà chia ra thành một số khu vực (trên cả nước), mỗi khu vực như một trung tâm khảo thí đảm trách việc chấm bài thi.

Bảy là, về lâu dài, giao việc tổ chức thi “2 trong 1” cho một cơ quan chuyên trách, tổ chức thi nhiều hơn một lần trong năm học, song song với đổi mới tuyển sinh đại học để đảm bảo quyền lợi chính đáng của thí sinh, người học. 

Tám là tiếp tục bồi dưỡng đạo đức nhà giáo theo hướng vừa phát triển vừa sàng lọc. Nghị quyết 71 ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo phải thực sự là kim chỉ nam cho kế hoạch của các cơ sở giáo dục. Chỉ khi có “thầy ra thầy, trò ra trò, dạy ra dạy, học ra học” thì mới có thi thật.

Sự cố gian lận thi cử tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang rồi sẽ được cơ quan chức năng làm sáng tỏ, sẽ có thêm một bài học cho ngành giáo dục. Nhưng trên tất cả, có thể thấy phẩm cách một số nhà giáo đang có vấn đề nghiêm trọng.

Điều này đòi hỏi ngành giáo dục phải vào cuộc, nhìn thẳng vào sự thật để thay đổi căn cơ quản trị sự nghiệp trồng người, với phương châm vừa xếp hàng vừa chạy. Trước mắt, tôi mong rằng hãy trả lại kỳ thi “2 trong 1” sự liêm chính, trung thực. 

Vụ 147 điểm 10 Toán ở Tuyên Quang: Đề nghị Chính phủ chỉ đạo điều tra, làm rõ

Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát kiến nghị Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề nghị Chính phủ, Thủ tướng chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương điều tra, làm rõ vụ việc điểm thi môn Toán bất thường tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang.