Mới đây, Bộ GD-ĐT cho biết đã hoàn thiện Đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036, trình cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt. Theo đề án, công nghệ được sử dụng nhằm giảm sự can thiệp chủ quan của con người. Hệ thống thi được thiết kế theo nguyên tắc tự động hóa tối đa các công đoạn có thể tự động hóa, đồng thời vẫn duy trì cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm của con người.

8 đề xuất tổ chức kỳ thi trên máy tính

Ông Phạm Thái Sơn, Giám đốc Tuyển sinh Trường Đại học Công Thương TPHCM, cho rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính không chỉ phục vụ thi tốt nghiệp mà còn hướng đến xây dựng hạ tầng khảo thí quốc gia dùng chung cho nhiều kỳ thi chuẩn hóa trong tương lai.

Theo ông Sơn, mô hình này có thể được thiết kế với các thành phần chính:

Thứ nhất, xây dựng mạng lưới trung tâm khảo thí quốc gia. Thay vì đầu tư mới ồ ạt, có thể tận dụng hệ thống phòng máy hiện có tại các trường đại học, cao đẳng và một số trường THPT đạt chuẩn. Bộ GD-ĐT sẽ cấp chứng nhận “Điểm thi của Trung tâm Khảo thí quốc gia” đối với những đơn vị đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn kỹ thuật.

Thứ hai, bảo đảm hạ tầng kỹ thuật an toàn. Đây là yếu tố quyết định sự thành công của kỳ thi trên máy tính. Máy tính dùng để thi chỉ kết nối mạng LAN nội bộ, không kết nối Internet; mỗi điểm thi có máy chủ cục bộ và máy chủ dự phòng hoạt động song song nhằm bảo đảm tính liên tục của hệ thống.

Thứ ba, xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, có thể gồm hàng trăm nghìn câu hỏi theo lý thuyết khảo thí hiện đại. Mỗi thí sinh sẽ nhận một đề thi khác nhau nhưng có độ khó tương đương. Sau mỗi kỳ thi, công nghệ AI hỗ trợ phân tích chất lượng câu hỏi để tiếp tục hoàn thiện ngân hàng đề.

Thứ tư, tăng cường xác thực thí sinh, có thể dùng căn cước công dân gắn chip kết hợp nhận diện khuôn mặt, đồng thời nghiên cứu bổ sung xác thực bằng vân tay. Mỗi thí sinh chỉ được đăng nhập hệ thống một lần.

Thi năng lực
Thí sinh thi trên máy tính vào Trường ĐH Sư phạm TPHCM.

Thứ năm, kiểm soát chặt chẽ quá trình làm bài. Máy tính chỉ được phép chạy phần mềm thi, không mở ứng dụng khác, không sử dụng cổng USB, Bluetooth hay Wi-Fi. Hệ thống tự động lưu bài làm định kỳ vài giây một lần để hạn chế rủi ro mất dữ liệu.

Thứ sáu, bảo đảm tính toàn vẹn dữ liệu sau khi nộp bài. Hệ thống tạo mã băm (hash) cho bài làm, ký số dữ liệu và lưu mã băm cùng nhật ký hệ thống trên nền tảng blockchain riêng nhằm ngăn chặn mọi hành vi chỉnh sửa. Bài thi trắc nghiệm được chấm tự động; bài tự luận (nếu có) được chấm trên nền tảng số theo hình thức ẩn danh và chấm độc lập.

Thứ bảy, tăng cường giám sát bằng công nghệ. Camera AI có thể nhận diện các hành vi bất thường; mọi thao tác của giám thị và cán bộ kỹ thuật đều được ghi nhật ký để bảo đảm khả năng truy vết. Theo ông Sơn, mọi thay đổi dữ liệu đều phải để lại dấu vết.

Thứ tám, công bố kết quả trên nền tảng số. Kết quả thi được ký số, thí sinh tra cứu trực tuyến và có thể được cấp chứng chỉ điện tử kèm mã QR để các trường đại học xác thực.

Ông Sơn cũng đề xuất giao các trường đại học giữ vai trò chủ tịch hội đồng thi, phụ trách công tác quản trị ngân hàng đề và chấm thi, trong khi Sở GD-ĐT chịu trách nhiệm về cơ sở vật chất, tổ chức điểm thi và bố trí cán bộ coi thi.

Theo ông Sơn, kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính hoàn toàn có thể tổ chức thành nhiều đợt trong năm. Khi đủ số lượng thí sinh đăng ký sẽ tổ chức một đợt thi. Cách làm này vừa giảm áp lực cho hệ thống, vừa tránh phải đầu tư đồng loạt số lượng lớn phòng máy.

“Quan điểm của tôi là Việt Nam nên từng bước tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính và ứng dụng các công nghệ hiện đại, trong đó có blockchain, để nâng cao tính minh bạch, an toàn và hiệu quả của toàn bộ quy trình khảo thí”, ông Sơn nói.

Xa hơn có thể thi ngay trên điện thoại

PGS Bùi Hoài Thắng, Trưởng phòng đào tạo Trường ĐH Bách khoa TPHCM, cho biết về bản chất, kỳ thi tốt nghiệp THPT là công cụ kiểm định chất lượng đầu ra của giáo dục phổ thông. Mục tiêu cốt lõi của kỳ thi phải là đánh giá xem học sinh đã đạt chuẩn kiến thức, kỹ năng sau 12 năm học hay chưa, đồng thời cung cấp dữ liệu tin cậy để cơ quan quản lý và các nhà trường nhìn lại chất lượng dạy học, từ đó điều chỉnh chương trình, phương pháp giảng dạy và chính sách giáo dục.

tốt nghiệp - xuân ngọc
Theo các chuyên gia, khi hạ tầng công nghệ và các giải pháp bảo mật đủ mạnh, việc tổ chức thi trên các thiết bị cá nhân như máy tính bảng hay điện thoại thông minh cũng là hướng có thể nghiên cứu.

Khi xác định đúng chức năng đó, theo ông Thắng, việc cố gắng thiết kế một kỳ thi vừa để xét tốt nghiệp, vừa để tuyển chọn những thí sinh xuất sắc vào đại học là một sự "quá tải" đối với chính kỳ thi. "Một kỳ thi cuối cấp vốn mang tính phổ cập không nên bị buộc phải gánh thêm nhiệm vụ phân loại thí sinh ở mức rất cao để phục vụ tuyển sinh đại học. Đó là hai mục tiêu khác nhau, đòi hỏi hai công cụ đánh giá khác nhau", ông Thắng nói.

Theo PGS Thắng, việc "nhồi" yêu cầu phân hóa cao vào đề thi tốt nghiệp không chỉ làm sai lệch bản chất của kỳ thi mà còn kéo theo nhiều hệ lụy: Áp lực học tập gia tăng, tình trạng luyện thi nặng nề, chi phí xã hội lớn và khiến hoạt động dạy học ở trường phổ thông bị cuốn theo mục tiêu thi cử thay vì phát triển năng lực học sinh.

Ông cho rằng nếu kỳ thi chỉ thực hiện đúng vai trò xác nhận chuẩn đầu ra phổ thông thì việc tổ chức nhiều đợt trong năm cũng không phải điều bất thường. Trên thực tế, mục tiêu của kỳ thi không phải là tạo ra một cuộc cạnh tranh để chọn người giỏi nhất, mà là đo lường mức độ đạt chuẩn của người học. Vì vậy, việc tổ chức nhiều đợt sẽ giúp học sinh có thêm cơ hội hoàn thành yêu cầu tốt nghiệp mà không làm thay đổi bản chất kỳ thi.

Đặc biệt, khi chuyển sang hình thức thi trên máy tính, việc tổ chức nhiều đợt hoàn toàn khả thi. Không nhất thiết phải huy động toàn bộ hệ thống tổ chức thi trong cùng một thời điểm như hiện nay, mà có thể triển khai liên tục theo nhiều đợt trong năm. Xa hơn, khi hạ tầng công nghệ và các giải pháp bảo mật đủ mạnh, việc tổ chức thi trên các thiết bị cá nhân như máy tính bảng hay điện thoại thông minh cũng là hướng có thể nghiên cứu, qua đó giảm đáng kể chi phí tổ chức và tăng khả năng tiếp cận cho người học.

Tuy nhiên, PGS Thắng cũng lưu ý cần thiết kế cơ chế phù hợp để tránh tình trạng thí sinh thi quá nhiều lần chỉ nhằm cải thiện kết quả. Bài học từ kỳ thi đánh giá năng lực của Đại học Quốc gia TPHCM năm 2026 cho thấy việc nhiều thí sinh tiếp tục dự thi lần thứ hai đã làm tăng đáng kể chi phí tổ chức và nguồn lực xã hội. Do đó, nếu tổ chức nhiều đợt thi tốt nghiệp, cần quy định rõ số lần dự thi hoặc cơ chế công nhận kết quả để vừa tạo cơ hội cho người học, vừa bảo đảm hiệu quả của hệ thống.