Ít ai nghĩ một loài cây dược liệu từng chỉ được nhìn như cây trồng thử nghiệm lại có thể làm thay đổi số phận của nhiều gia đình vùng cao. Trước đây, đời sống của bà con chủ yếu dựa vào ngô, lúa, rau màu và chăn nuôi nhỏ lẻ. Đất dốc, khí hậu khắc nghiệt, được mùa thì rớt giá, mất mùa thì thiếu ăn. Nhiều gia đình quanh năm làm ăn cật lực cũng chỉ đủ trang trải sinh hoạt, có khi phải đi làm thuê xa nhà. Chuyện xây nhà kiên cố, đầu tư cho con học lên cao gần như là điều xa xỉ.
Nhưng rồi Actiso bén rễ trên đất Sa Pa…
Từ những luống cây đầu tiên đến ngôi nhà gỗ lim 1,6 tỷ
Ở tổ dân phố Hàm Rồng 3 (phường Sa Pa, Lào Cai), anh Thào A Từ là một trong những hộ gắn bó với cây Actiso từ rất sớm. Trước đây, anh thường kiếm sống bằng cách làm thuê mọi việc nay đây mai đó, còn vợ con ở nhà. Thu nhập bấp bênh, đời sống khó khăn.
Năm 2011, khi nhiều người còn dè dặt, anh đã tham gia vùng trồng dược liệu theo mô hình liên kết "4 nhà" (Nhà nước - nhà khoa học - nhà doanh nghiệp - nhà nông). Khi ấy, với người nông dân vùng cao, chuyển sang một loại cây mới không phải quyết định dễ dàng. Cây ngô, cây lúa tuy thu nhập thấp nhưng quen tay, quen đất. Còn Actiso là cây dược liệu, phải trồng đúng kỹ thuật, thu hái đúng quy trình, chăm sóc không thể tùy tiện.
Những vụ đầu tiên, gia đình anh vừa làm vừa học. Từ cách chọn giống, làm đất, bón phân, chăm cây, thu hái lá… mọi việc đều phải theo hướng dẫn. Ban đầu còn lúng túng, nhưng dần dần, anh Thào A Từ nhận ra cây Actiso hợp với khí hậu Sa Pa và cho nguồn thu ổn định hơn nhiều loại cây trồng trước đây.
Khoảng 7 năm trước, từ nguồn thu tích lũy qua nhiều vụ thu hoạch Actiso và trồng thêm rau trái vụ (trong đó thu nhập từ Actiso đạt khoảng 100-120 triệu/năm đã trừ các khoản chi phí), vợ chồng anh đã cất được căn nhà làm hoàn toàn từ gỗ thông khang trang, ấm cúng trị giá 300 triệu đồng với đầy đủ vật dụng thiết yếu như tivi, xe máy, tủ lạnh và cả chiếc máy cày phục vụ việc làm đất.
Mới đây, anh lại quyết định dỡ bỏ nhà cũ, dựng căn nhà sàn hai tầng rộng hơn với chi phí ước tính khoảng 1,6 tỷ đồng. Gia đình anh có 4 người con, ba gái, một trai. Các con đều được học hành đầy đủ. Hai con gái lớn đã lập gia đình, một con gái đang học thêm ngoại ngữ, còn cậu con trai đang học lớp 11. Anh Thào A Từ chia sẻ, thành quả lớn nhất khi gia đình anh tiếp cận nguồn sinh kế mới - trồng dược liệu - không chỉ là ngôi nhà khang trang hay thu nhập khá hơn, mà là việc con cái có cơ hội học nhiều hơn cha mẹ.
Trên mảnh vườn của anh hôm nay, ngoài Actiso còn có mai, đào và cây cảnh. Nhưng Actiso vẫn là gốc rễ cho sự ổn định. Từ trồng dược liệu, gia đình anh có thêm vốn, thêm niềm tin và sự lựa chọn cho tương lai…
Người cha không học đủ chữ, quyết cho con đi xa
Anh Má A Kỷ ở tổ Hàm Rồng 2 sinh năm 1981. Bản thân anh chỉ học lớp xóa mù chữ, vợ anh không được đi học, đến nay khi giao tiếp vẫn dùng tiếng dân tộc trao đổi. Cái nghèo của thế hệ trước khiến việc đến trường trở thành ước mơ dang dở. Có lẽ vì vậy, khi có con, vợ chồng anh luôn đau đáu một điều: đời mình có thể vất vả, nhưng đời con phải khác.
Năm 2014, thấy bà con trong vùng bắt đầu trồng Actiso, anh chủ động tìm đến đăng ký tham gia vùng trồng. Trên diện tích khoảng 0,5ha, gia đình anh trồng Actiso kết hợp rau trái vụ. Qua từng mùa, cây Actiso dần trở thành trụ cột kinh tế của gia đình (một ha Actiso thu được khoảng 300 triệu đồng theo giá hiện hành, phần lớn đến từ lá, ngoài ra còn từ thân và hoa).
Thu nhập ổn định giúp anh dựng được căn nhà rộng rãi, khang trang, sắm sửa đầy đủ vật dụng sinh hoạt. Nhưng khoản đầu tư lớn nhất của anh lại nằm ở những đứa con.
Gia đình anh có ba người con. Một con gái đã lập gia đình. Một con trai học cao đẳng du lịch vừa ra trường. Người con còn lại đang du học Nhật Bản. Mỗi tháng vợ chồng anh gửi cho con 30 triệu đồng trang trải chi phí. Khi được hỏi vì sao lại quyết định cho con du học, vợ anh - chị Thào Thị Sung - trả lời (nhờ con trai nói lại bằng tiếng Kinh): “Con thích đi học và có thể học được thì cho đi thôi”.
Câu trả lời và suy nghĩ rất giản đơn, nhưng đằng sau tấm vé du học ấy là rất nhiều mùa Actiso, là những ngày dài vợ chồng anh Kỷ làm việc cật lực trên ruộng vườn, là sự tính toán chắt chiu từng khoản thu, là quyết tâm không để con lặp lại thiệt thòi của cha mẹ.
Cây Actiso không chỉ giúp gia đình anh thoát nghèo. Nó giúp một thế hệ bước ra khỏi giới hạn của bản làng…
Từ làm thuê tới thuê người làm
Cũng ở tổ dân phố Hàm Rồng 3, anh Má A Chu tham gia trồng Actiso từ năm 2011. Không chỉ là nông dân, anh còn tham gia công tác cơ sở tại địa phương, từng làm y tế thôn bản, bí thư chi bộ tổ dân phố.
Ở anh Chu, điều nổi bật là tinh thần làm nông có kỷ luật. Trồng dược liệu khác với trồng rau màu thông thường. Cây thuốc muốn bán được, muốn vào chuỗi sản xuất ổn định thì phải sạch, phải chuẩn, truy xuất được nguồn gốc. Người trồng không thể làm theo thói quen cũ, càng không thể tùy tiện dùng phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật.
Anh Chu kiên trì tuân thủ quy trình, học kỹ thuật mới, đầu tư hệ thống tưới tự động để giảm công lao động và chăm cây đều hơn. Trên diện tích khoảng 0,6 ha, gia đình anh kết hợp trồng Actiso, rau, hoa địa lan và chăn nuôi. Tuy vậy, Actiso vẫn là cây chủ lực. Anh còn hướng dẫn các hộ lân cận cách trồng và chăm sóc cây Actiso theo đúng quy chuẩn. Trước đây anh phải đi làm thuê, chắt chiu từng đồng tiền gửi về gia đình và hiện tại, vào mỗi mùa cắt lá Actiso, anh thuê cả 10 công làm mỗi ngày.
Năm 2025, thu nhập từ Actiso của gia đình đạt trên 150 triệu đồng. Cũng trong năm ấy, gia đình anh xây được ngôi nhà mới rộng rãi, khang trang.
Nhưng giống như nhiều hộ người Mông đổi đời từ cây thuốc, niềm vui lớn của anh Chu vẫn là chuyện con cái. Con gái anh học Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, đã ra trường và đi làm. Con trai đang học đại học. Từ một gia đình nông dân còn nhiều thiếu thốn ở vùng cao, giờ đây con cái anh được học đại học, có nghề nghiệp ổn định…
Người trẻ đưa Actiso lên mạng xã hội
Nếu 3 câu chuyện trên là hành trình gây dựng từ những ngày đầu, thì Hạng Thị Cở (năm nay 28 tuổi) ở tổ dân phố Hàm Rồng 2 lại đại diện cho lớp người trẻ đang tiếp nối cây Actiso theo cách mới.
Tham gia liên kết trồng Actiso từ năm 2021, Cở không chỉ chăm ruộng, thu hái như cách làm truyền thống. Cô cùng chồng bắt đầu sử dụng TikTok, Facebook để giới thiệu về cây Actiso, về cánh đồng hoa tím, đời sống vùng cao và các sản phẩm gắn với dược liệu.
Những video trên mạng xã hội có thể bắt đầu rất giản dị: Cảnh hai vợ chồng làm việc trên nương, cảnh hoa Actiso nở tím, cảnh livestream giữa ruộng cây. Nhưng đằng sau đó là một cách làm mới: đưa câu chuyện vùng trồng đến gần hơn với người tiêu dùng, biến cây dược liệu không chỉ là nguyên liệu sản xuất mà còn là một phần của văn hóa, du lịch và trải nghiệm.
Với những người trẻ như Hạng Thị Cở, cây Actiso không chỉ để bán lá, bán hoa. Nó còn có thể kể chuyện: Chuyện về đất Sa Pa, về người Mông, về cách một cây thuốc làm thay đổi đời sống bản làng. Với mạng xã hội, người trẻ vùng cao không còn chỉ đứng ở cuối chuỗi sản xuất, mà có thể tham gia quảng bá, bán hàng, xây dựng hình ảnh cho chính quê hương mình…
Từ câu chuyện từng nhà đến chính sách của một vùng dược liệu
Những đổi thay trong từng gia đình người Mông không tách rời khỏi quá trình hình thành chuỗi liên kết dược liệu tại Sa Pa. Điểm quan trọng của mô hình này là người dân không trồng tự phát, không tự lo đầu ra, mà tham gia vào chuỗi có giống, kỹ thuật, tiêu chuẩn và bao tiêu sản phẩm.
Đó cũng là hướng đi mà Lào Cai đang thúc đẩy mạnh mẽ trong giai đoạn mới. Bà Cao Thị Hòa Bình - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt, bảo vệ thực vật và chăn nuôi, thủy sản tỉnh Lào Cai - cho biết, tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 48 ngày 3/2/2026, về phát triển dược liệu chiến lược giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Lào Cai xác định dược liệu không chỉ là cây trồng nông nghiệp, mà là ngành kinh tế có khả năng tạo sinh kế, hình thành vùng nguyên liệu, phát triển chế biến sâu và xây dựng chuỗi giá trị bền vững.
Với Actiso, giá trị không dừng ở lá tươi. Từ một cây trồng, có thể phát triển nhiều tầng sản phẩm: thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, trà, đồ uống, thực phẩm bổ sung, sản phẩm trải nghiệm và du lịch nông nghiệp. Chiến lược đa dạng hóa sản phẩm giúp cây Actiso không phụ thuộc vào một đầu ra duy nhất, đồng thời nâng cao giá trị trên cùng một diện tích đất.
Ở quy mô vùng, Actiso còn mở ra một chuỗi liên kết kinh tế rộng hơn. Người dân trồng cây. Doanh nghiệp đồng hành cùng người dân từ khâu giống, kỹ thuật canh tác, tiêu chuẩn chất lượng đến bao tiêu sản phẩm. Du lịch khai thác mùa hoa, cảnh quan, trải nghiệm thu hái. Thương mại và truyền thông đưa sản phẩm đi xa. Khi các mắt xích ấy vận hành cùng nhau, giá trị không còn nằm riêng trên ruộng mà lan sang nhiều lĩnh vực khác của kinh tế địa phương.
Điều quan trọng nhất là người dân bản địa không bị đứng ngoài cuộc. Họ là chủ thể của vùng trồng, là người giữ đất, giữ kỹ thuật canh tác, giữ câu chuyện văn hóa của cây dược liệu. Khi thu nhập ổn định, họ có điều kiện ở lại quê hương, xây nhà, nuôi con học hành, đầu tư sản xuất và tham gia sâu hơn vào kinh tế hàng hóa.
Từ cây Actiso, người Mông ở Sa Pa không chỉ có thêm một sinh kế. Họ có thêm niềm tin rằng trên chính mảnh đất quê mình, nếu được liên kết, được hỗ trợ và làm ăn bài bản, người nông dân vùng cao hoàn toàn có thể đổi đời.
Chiều buông dần trên những triền dốc ở Sa Pa, bên con đường nhỏ dẫn vào làng bản, nhiều ngôi nhà mới mọc lên xen giữa vườn đào, vườn rau, nương dược liệu. Có ngôi nhà được dựng từ nhiều năm tích góp, có căn nhà mang theo giấc mơ cho con đi học xa và có những người trẻ cầm điện thoại livestream giữa đồng hoa tím…
.svg){kind=icon}
