Trung tâm điều hành thông minh - ‘bộ não số’ của đô thị hiện đại

Trong tiến trình xây dựng chính quyền số, đô thị thông minh đang trở thành hướng đi chiến lược của nhiều địa phương tại Việt Nam. Ở trung tâm của mô hình này là Trung tâm điều hành thông minh (Intelligent Operation Center - IOC), được ví như “bộ não” của đô thị, nơi hội tụ, phân tích và khai thác dữ liệu từ nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội. Việc phát triển IOC không chỉ nhằm hiện đại hóa công tác quản lý nhà nước, mà sâu xa hơn là tạo ra một phương thức quản trị đô thị mới: dựa trên dữ liệu, vận hành theo thời gian thực và lấy người dân làm trung tâm.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, dân số tập trung ngày càng đông, các vấn đề giao thông, môi trường, an ninh trật tự, y tế, giáo dục… trở nên phức tạp hơn. Nếu tiếp tục quản lý theo phương thức truyền thống, phân mảnh theo từng ngành, từng cấp, chính quyền đô thị sẽ khó theo kịp nhịp vận động của xã hội. IOC ra đời như một lời giải mang tính hệ thống, cho phép kết nối các “mảnh ghép” dữ liệu rời rạc thành một bức tranh tổng thể, giúp lãnh đạo các cấp ra quyết định nhanh hơn, chính xác hơn và minh bạch hơn.

IOC - từ trung tâm công nghệ đến “bộ não” quản trị đô thị

Điểm cốt lõi khiến IOC được ví như “bộ não” của đô thị nằm ở khả năng tích hợp, phân tích và điều phối dữ liệu đa lĩnh vực. Thay vì mỗi sở, ngành vận hành một hệ thống thông tin độc lập, IOC đóng vai trò là “trục thần kinh trung ương”, kết nối dữ liệu từ giao thông, y tế, giáo dục, an ninh, môi trường, du lịch, dịch vụ công… về một nền tảng thống nhất.

Trên nền tảng đó, dữ liệu không chỉ được hiển thị đơn thuần mà còn được phân tích bằng các công cụ dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), từ đó tạo ra các chỉ số, bản đồ nhiệt, kịch bản dự báo phục vụ điều hành. Ví dụ, dữ liệu giao thông từ hệ thống camera, cảm biến, thiết bị GPS có thể cho thấy điểm ùn tắc theo thời gian thực; dữ liệu môi trường phản ánh chất lượng không khí, nguy cơ ngập úng; dữ liệu y tế cho phép theo dõi tình hình khám chữa bệnh, dịch tễ; dữ liệu phản ánh hiện trường giúp chính quyền nắm bắt kịp thời những bức xúc của người dân.

Quan trọng hơn, IOC giúp thay đổi tư duy quản lý: từ phản ứng bị động sang chủ động dự báo; từ quyết định dựa trên báo cáo giấy sang quyết định dựa trên dữ liệu thời gian thực. Đây chính là bước chuyển căn bản từ chính quyền điện tử sang chính quyền số trong quản trị đô thị.

Tại Lạng Sơn, hệ thống IOC tỉnh Lạng Sơn là một giải pháp, một công cụ nhưng cũng là địa chỉ số quản lý tài nguyên vô cùng giá trị của tỉnh. Ngoài phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành của các cấp chính quyền, hệ thống còn cung cấp rất nhiều thông tin phân tích, đánh giá, giám sát về các lĩnh vực kinh tế - xã hội như: nông nghiệp, công nghiệp, giao thông, dịch vụ, thương mại, y tế, giáo dục, dịch vụ công;… Hệ thống giúp người dân và doanh nghiệp tương tác nhanh với lãnh đạo chính quyền, qua đó, phản ánh, kiến nghị trực tiếp với chính quyền, góp phần nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp. 

Đại diện UBND tỉnh Lạng Sơn cho hay, thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội có quy mô ngày càng lớn hơn, phức tạp hơn; nhiều vấn đề mới phát sinh phải giải quyết. Dữ liệu của tất cả các ngành, lĩnh vực của đời sống đang phát triển nhanh, được tập hợp và trở thành một nguồn tài nguyên lớn, hàng ngày hàng giờ vận động trong thời gian thực, là tài sản của quốc gia, của nhà nước, của người dân và doanh nghiệp. Nguồn tài nguyên đặc biệt càng sử dụng nhiều thì càng mở rộng và có quy mô lớn hơn. Do đó, cần được tổ chức quản lý, khai thác, vận hành khoa học, hợp lý và đáp ứng nhu cầu khách quan của xã hội.

"Hệ thống IOC đi vào hoạt động truyền đi thông điệp mang ý nghĩa lớn lao thể hiện sự quyết tâm của toàn bộ hệ thống chính trị của tỉnh trong việc xây dựng một chính quyền phục vụ người dân và vì người dân. Hệ thống IOC là một trong những giải pháp trọng tâm để thúc đẩy chuyển đổi số, tạo ra sự thay đổi đột phá trong hoạt động của chính quyền tỉnh Lạng Sơn. Nhiệm vụ chuyển đổi số tỉnh Lạng Sơn định hướng đến năm 2030 có 5 trụ cột thực hiện triển khai đồng thời là chuyển đổi số trong cơ quan Đảng; phát triển chính quyền số; phát triển kinh tế số, xã hội số và cửa khẩu số", đại diện UBND tỉnh Lạng Sơn chia sẻ.

Tích hợp dữ liệu đa lĩnh vực: từ giao thông đến an sinh xã hội

Một IOC đúng nghĩa không chỉ là phòng điều khiển với màn hình lớn, mà là hệ sinh thái dữ liệu đa tầng, phản ánh đầy đủ “nhịp sống” của đô thị. Trong đó, giao thông thường là lĩnh vực được triển khai sớm nhất, bởi đây là “điểm nóng” của hầu hết các thành phố lớn.

Thông qua mạng lưới camera giám sát, cảm biến giao thông và hệ thống phân tích hình ảnh, IOC có thể phát hiện sớm tai nạn, ùn tắc, vi phạm trật tự an toàn giao thông. Thông tin được truyền trực tiếp đến lực lượng chức năng để xử lý, đồng thời cung cấp dữ liệu cho việc điều chỉnh đèn tín hiệu, phân luồng giao thông. Với người dân, dữ liệu này có thể được chia sẻ qua ứng dụng đô thị thông minh, giúp lựa chọn lộ trình phù hợp, giảm thời gian di chuyển.

Trong lĩnh vực môi trường, IOC tích hợp dữ liệu từ các trạm quan trắc không khí, nước, tiếng ồn, kết hợp dữ liệu thời tiết để cảnh báo sớm ngập úng, ô nhiễm, đặc biệt quan trọng với các đô thị ven biển hoặc khu vực thường xuyên chịu tác động của biến đổi khí hậu. Ở mảng y tế – giáo dục, IOC giúp theo dõi năng lực khám chữa bệnh, tình trạng quá tải bệnh viện, phân bổ nguồn lực giáo dục, từ đó hỗ trợ hoạch định chính sách an sinh xã hội sát thực tế hơn.

Đáng chú ý, nhiều địa phương đã đưa hệ thống tiếp nhận và xử lý phản ánh hiện trường vào IOC, cho phép người dân gửi phản ánh về hạ tầng, môi trường, trật tự đô thị chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại. Các phản ánh này được tự động phân loại, chuyển đến đơn vị xử lý và theo dõi tiến độ giải quyết, tạo ra một cơ chế giám sát hai chiều giữa chính quyền và người dân.

Điều hành thời gian thực: nâng cao hiệu quả và minh bạch quản lý

Giá trị lớn nhất của IOC không nằm ở việc “xem cho đẹp”, mà ở khả năng điều hành theo thời gian thực. Trong mô hình truyền thống, thông tin thường được tổng hợp theo chu kỳ (tuần, tháng, quý), khiến quyết định quản lý có độ trễ lớn. Với IOC, độ trễ này được rút ngắn xuống tính bằng phút, thậm chí bằng giây.

Khi xảy ra sự cố giao thông, cháy nổ, thiên tai hay sự kiện đông người, lãnh đạo đô thị có thể theo dõi trực tiếp diễn biến trên bản đồ số, camera giám sát và hệ thống cảnh báo. Các kịch bản ứng phó được kích hoạt nhanh chóng, phối hợp nhiều lực lượng cùng lúc, thay vì xử lý rời rạc từng khâu. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh đô thị ngày càng phức tạp, đòi hỏi năng lực điều phối cao.

Bên cạnh đó, IOC còn góp phần nâng cao tính minh bạch trong quản lý nhà nước. Khi dữ liệu vận hành đô thị được số hóa, lưu vết và hiển thị công khai ở mức độ phù hợp, việc giám sát trách nhiệm của các cơ quan chức năng trở nên rõ ràng hơn. Người dân có thể theo dõi tiến độ xử lý phản ánh, doanh nghiệp có thể tiếp cận thông tin quy hoạch, hạ tầng, môi trường đầu tư một cách minh bạch. Điều này giúp củng cố niềm tin xã hội - yếu tố nền tảng của chính quyền số.

Thực tiễn triển khai IOC tại Việt Nam: từ thí điểm đến mở rộng

Trong vài năm gần đây, mô hình IOC đã được nhiều địa phương tại Việt Nam triển khai với những mức độ khác nhau. Các đô thị lớn như Đà Nẵng, Huế, Bình Dương, Hà Nội hay TP.HCM đều coi IOC là hạ tầng lõi trong chiến lược đô thị thông minh.

Đà Nẵng được xem là một trong những địa phương tiên phong, khi sớm xây dựng Trung tâm Giám sát và Điều hành đô thị thông minh, tích hợp dữ liệu giao thông, môi trường, du lịch, phản ánh hiện trường. Huế phát triển IOC gắn với định hướng đô thị di sản thông minh, chú trọng quản lý du lịch, bảo tồn di sản và nâng cao chất lượng sống. Bình Dương triển khai IOC song song với mô hình thành phố thông minh - công nghiệp - dịch vụ, phục vụ quản lý khu công nghiệp, logistics và an sinh xã hội cho lực lượng lao động đông đảo.

Nếu như Trung tâm điều hành thông minh tại Huế là sản phẩm khai phá thị trường, thì IOC ra mắt năm 2023 tại Đà Nẵng đã có rất nhiều cải tiến. Hiện nay, IOC Đà Nẵng là trung tâm lớn và nhiều phân hệ bậc nhất ở Việt Nam, gồm đầy đủ các tính năng của phiên bản IOC hiện tại, hội tụ đầy đủ các yếu tố để phát triển thành sản phẩm điểm hướng đến phiên bản tốt nhất của Viettel IOC.

Theo đội ngũ phát triển, Viettel vẫn đề cao chiến lược “may đo” khi phát triển hệ thống IOC cho địa phương, nhưng việc may đo đã được cải tiến ở 2 điểm chính. Một là khai thác được các giá trị của dữ liệu đã thu thập được. Hai là xây dựng các bộ KPI cho chuyển đổi số.

Hiện nay, IOC ở Đà Nẵng đã có hạ tầng công nghệ thông tin hoàn chỉnh, đặc biệt là dữ liệu tương đối đầy đủ để phát triển tính năng trên nhiều lĩnh vực, quy trình bộ máy tổ chức tương đối hoàn chỉnh. Nhờ đó, hiện nay và trong tương lai, trung tâm IOC có thể khai thác dữ liệu đã thu thập, tích hợp được các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo, xử lý dữ liệu lớn. 

Ví dụ, kể từ IOC Đà Nẵng, hệ thống đã được trang bị các tính năng thông minh như AI (trợ lý ảo AI) và phân tích dữ liệu (dự đoán, chuẩn đoán) hỗ trợ ra quyết định. Ngoài ra, các tính năng mới như cung cấp phân hệ mobile giúp lãnh đạo điều hành linh hoạt, đến việc tiên phong triển khai thử nghiệm chatbot AI thế hệ mới, cũng đã được tích hợp.

Hay trước đây, các bài toán nhận diện hình ảnh khá đơn giản, như phát hiện đám đông, phát hiện vi phạm giao thông chẳng hạn. Giờ đây, Viettel IOC đã có thể xử lý những bài toán phức tạp hơn như phát hiện ra biến đổi khí hậu, thay đổi môi trường... 

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy không ít thách thức: dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn kết nối; một số IOC thiên về trình diễn hơn là điều hành thực chất; nguồn nhân lực phân tích dữ liệu còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy “xây trung tâm” sang tư duy “xây năng lực điều hành dựa trên dữ liệu”.

Hướng tới chính quyền số lấy người dân làm trung tâm

Về bản chất, IOC không phải mục tiêu cuối cùng, mà là công cụ để hiện thực hóa chính quyền số và đô thị thông minh lấy người dân làm trung tâm. Một IOC thành công không được đo bằng số lượng màn hình hay công nghệ sử dụng, mà bằng mức độ cải thiện chất lượng sống của người dân: đi lại thuận tiện hơn, môi trường an toàn hơn, dịch vụ công nhanh hơn, minh bạch hơn.

Trong giai đoạn tới, việc phát triển IOC cần gắn chặt với chiến lược dữ liệu quốc gia, bảo đảm kết nối thông suốt từ Trung ương đến địa phương; đồng thời thúc đẩy chia sẻ dữ liệu giữa các ngành, các cấp trên nền tảng pháp lý rõ ràng. Song song đó là đầu tư cho con người - đội ngũ cán bộ có năng lực phân tích dữ liệu, ra quyết định dựa trên bằng chứng số.

Khi được triển khai đúng hướng, IOC sẽ thực sự trở thành “bộ não” của đô thị hiện đại: vận hành thông minh, quản trị minh bạch, phục vụ hiệu quả, góp phần đưa Việt Nam tiến nhanh hơn trên con đường xây dựng chính quyền số và phát triển đô thị bền vững trong kỷ nguyên số.

Thái Khang