Nửa đêm. Một động cơ điện quan trọng bất ngờ dừng. Cả dây chuyền dừng theo.

Máy có dấu hiệu bất thường từ bao giờ? Không ai trả lời được. Vì lịch sử sửa chữa nằm trong một cuốn sổ tay, mỗi ca ghi một kiểu. Người thợ lâu năm nghe tiếng máy là đoán được bệnh. Nhưng anh ấy nghỉ việc, kiến thức cũng đi theo.

Còn ở châu Âu, BMW xây toàn bộ nhà máy Debrecen trong môi trường ảo trước khi sản xuất. Nhà máy Siemens ở Amberg tăng năng suất khoảng 14 lần so với năm 1990, diện tích gần như không đổi.

Theo tôi, khoảng cách không nằm ở số robot hay số tiền đầu tư. Nó nằm ở chỗ: nhà máy có biết chuyện gì đang xảy ra bên trong mình hay không.

Làm sao thành công với AI trong một nhà máy, rồi lan ra cả mạng lưới? Qua BMW, Bosch rồi VinFast, tôi thấy xây một nhà máy thông minh đã khó. Nhân rộng còn khó hơn, nhất là với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Thứ nhất: Nhà máy thông minh là gì?
Mục tiêu sản xuất chưa bao giờ thay đổi: đúng sản lượng, đúng chất lượng, chi phí hợp lý. AI chỉ giúp mình làm tốt hơn, nhanh hơn.

Tự động hóa thật nhiều có phải là nhà máy thông minh không? Chưa hẳn. Quan trọng hơn là dữ liệu, và khả năng điều hành bằng dữ liệu.

Nói gọn lại, một nhà máy thông minh phải làm được ba việc: biết chuyện gì đang xảy ra, đoán được chuyện gì sắp xảy ra, và liên tục cải tiến.

anh Hue 1.jpg
Ông Võ Quang Huệ trong phiên thảo luận “Ứng dụng AI trong công nghiệp” tại Diễn đàn Kinh tế mùa thu 2026. Ảnh: BTC

Tôi hay ví hành trình này như xây một ngôi nhà. Móng nhà là chuẩn hóa: mọi người làm theo một cách, rõ ai làm gì, ai chịu trách nhiệm, ai quyết định. Tầng một là kết nối: máy móc, con người, quy trình nói chuyện được với nhau, và thông tin từ mọi khâu phải được đưa về chung một chỗ. Tầng hai là dữ liệu sạch, đáng tin cậy. Và tầng ba, lúc đó mới là AI.

Nhưng không phải đợi xây xong nhà mới dùng AI. Ngay hôm nay, AI đã giúp được việc lập kế hoạch, theo dõi chi phí, viết quy trình, tổng hợp số liệu. Làm ngay được, mà lại ít tốn tiền.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ không thể đầu tư lớn một lần. Họ phải đi từng bước: bước trước có kết quả thì mới có tiền cho bước sau. Không cần xây cả ngôi nhà trong một ngày. Nhưng phải biết mình đang xây ngôi nhà nào. Làm nhỏ không có nghĩa là làm manh mún.

Biết ngôi nhà trông thế nào rồi, câu hỏi tiếp theo là: viên gạch đầu tiên đặt ở đâu?

Thứ hai: Nên bắt đầu từ đâu?
Đừng hỏi "mình dùng AI vào đâu?". Hãy hỏi "nhà máy mình đang đau ở đâu? Máy hay dừng? Hàng lỗi nhiều? Tốn điện?" Hay khách hỏi nguồn gốc linh kiện mà mình không trả lời được?

Biết chỗ đau rồi, cũng đừng vội đưa AI vào. Quay lại chiếc động cơ lúc nửa đêm: đưa AI vào khi dữ liệu còn nằm trong sổ tay thì giống như mời bác sĩ giỏi đến khám mà không có hồ sơ bệnh án.

Vậy việc đầu tiên là thống nhất cách ghi chép. Ví dụ rất đơn giản: thế nào thì gọi là "dừng máy"? Việc này gần như không tốn tiền. Nhưng nó cần kỷ luật.

Có nền tảng rồi, chiếc động cơ trở thành bài toán đầu tiên. Gắn cảm biến đo độ rung, nhiệt độ, dòng điện. Ghi lại chính xác mỗi lần máy dừng. Khi dữ liệu đủ tốt, AI giúp phát hiện sớm dấu hiệu hỏng hóc, để mình chủ động bảo trì thay vì chờ máy hỏng mới sửa. Đó là bảo trì dự đoán.

Bài học ở đây rất rõ: mỗi đồng đầu tư phải giải quyết một vấn đề cụ thể, phải đo được kết quả, và phải có người chịu trách nhiệm đến cùng.

Thử nghiệm thành công rồi, phải giữ lại cách làm để nhà máy khác áp dụng mà không phải làm lại từ đầu. Và phải tự hỏi: khi chuyên gia rời đi, đội ngũ của mình có tự vận hành và tự cải tiến được không? Rất nhiều dự án được bàn giao, nhưng năng lực thì không ở lại. Máy móc có thể mua. Phần mềm có thể thuê. Nhưng con người thì phải tự đào tạo.

Đến đây, một nhà máy đã có thể chạy tốt. Nhưng một nhà máy chạy tốt vẫn chưa đủ. Và đó là vấn đề thứ ba.

Thứ ba: Từ chia sẻ đến mạng lưới
Câu hỏi khó nhất là thế này: mình đã bỏ tiền, bỏ công, tại sao phải chia sẻ với người khác?

Vì một nhà máy giỏi đến đâu cũng chỉ là một mắt xích. Từ năm 2027, châu Âu áp dụng hộ chiếu pin cho xe điện. Không truy xuất được dữ liệu từ nhà cung cấp thì rất khó bán hàng vào đó. Nói cách khác, nhà máy thông minh chỉ mạnh bằng chuỗi cung ứng phía sau nó.

Tôi thấy có ba cấp độ. Cấp một là nhà máy thông minh. Cấp hai là chuỗi cung ứng kết nối dữ liệu. Cấp ba là mạng lưới sản xuất biết học hỏi. Cấp sau chỉ vững khi cấp trước vững.

Đây không phải lý thuyết. Ở Đức, BMW, Mercedes-Benz và Volkswagen là đối thủ của nhau. Vậy mà họ ngồi chung với Bosch, ZF, Siemens, SAP để xây Catena-X, hệ sinh thái dữ liệu chung cho ngành ô tô. Đối thủ vẫn là đối thủ. Nhưng dữ liệu thì phải nói chung một ngôn ngữ.

Ở Nhật, Toyota lập các nhóm jishuken để nhà cung cấp cùng học, cùng cải tiến ngay tại xưởng của nhau. Nhà cung cấp yếu thì cả chuỗi yếu.

Còn Siemens và Bosch biến giải pháp đã kiểm chứng trong nhà máy của mình thành sản phẩm cho doanh nghiệp khác. Đó cũng là một cách nhân rộng.

Vậy điểm chung là gì? Không ai chia sẻ chỉ vì lòng tốt. Phải có lợi ích cùng thắng, và phải có lòng tin.

Doanh nghiệp sợ lộ bí quyết, lộ giá thành là đúng. Vì vậy, chia sẻ gì, với ai, để làm gì, phải do chính doanh nghiệp quyết định. Nguyên tắc của tôi rất đơn giản: giữ bí quyết, chia sẻ cách làm.

Vậy Việt Nam nên làm gì?
Theo tôi, con đường thiết thực nhất là đi qua chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp lớn đi trước, kéo nhà cung cấp trong nước đi cùng.

Ở Hàn Quốc, Samsung cử chuyên gia giúp nhà cung cấp xây nhà máy thông minh, Nhà nước cùng góp tiền. Ở Đức, các hiệp hội như VDMA, ZVEI xây chuẩn chung, còn các trung tâm Mittelstand-Digital giúp doanh nghiệp nhỏ thử trước rồi mới đầu tư.

Chúng ta có thể bắt đầu từ một ngành, một nhóm doanh nghiệp, thậm chí chỉ từ chiếc động cơ dừng lúc nửa đêm. Không cần bắt đầu thật lớn. Nhưng mỗi mô hình phải đạt ba điều: hiệu quả đo được, đội ngũ làm chủ được, và cách làm chuyển giao được. Làm được vậy, một dự án thử nghiệm sẽ trở thành kinh nghiệm cho cả ngành.

Cuốn sổ ghi chép hôm nay có thể trở thành dữ liệu ngày mai. Dữ liệu trở thành tri thức. Và tri thức trở thành năng lực.

Tương lai không thuộc về doanh nghiệp đầu tư nhiều nhất, mà thuộc về doanh nghiệp biết biến công nghệ thành kết quả, và biết chia sẻ kết quả đó.

Doanh nghiệp lớn có thể đi trước. Nhưng doanh nghiệp nhỏ phải có cơ hội đi cùng.

Đừng chỉ xây những nhà máy thông minh. Hãy cùng nhau xây một mạng lưới sản xuất biết học hỏi trên đất nước Việt Nam.