Cải lương Việt Nam không thiếu nhân tài nhưng đang thiếu một hệ sinh thái đủ mạnh để những tài năng ấy có thể sống và phát triển lâu dài với nghề. Giữa bối cảnh sân khấu truyền thống đối diện nhiều thách thức, vẫn có những nghệ sĩ trẻ lặng lẽ chọn cải lương, học nghề bài bản, giữ chuẩn mực ca diễn và tìm cách kết nối với khán giả mới. Loạt bài “Khi nghệ sĩ trẻ giữ lửa cải lương” được thực hiện từ mong muốn nhìn thẳng vào những nỗ lực ấy, đồng thời đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của môi trường nghệ thuật trong việc nuôi dưỡng lớp kế thừa.
Chưa bao giờ cải lương xuất hiện nhiều trên mạng xã hội như vài năm trở lại đây.
Một loại hình sân khấu từng bị xem là “chậm, cũ, khó xem” nay bất ngờ “bùng nổ” trong không gian số. Nhưng đi cùng với sự lan tỏa ấy là một câu hỏi: Cải lương đang được phổ biến đúng cách hay đang dần bị làm loãng bởi logic của thuật toán và văn hóa viral?
Mạng xã hội, đặc biệt là TikTok vận hành bằng tốc độ, cảm xúc mạnh và khả năng gây chú ý tức thì. Trong môi trường ấy, cải lương vừa có cơ hội hồi sinh vừa đứng trước nguy cơ bị bóp méo. Một câu vọng cổ được cắt ra vài chục giây, một lớp diễn bị tách khỏi mạch vở, một đoạn cao trào được “đẩy” để câu view… tất cả đều có thể giúp cải lương đến gần người trẻ hơn nhưng cũng khiến giá trị nghệ thuật bị hiểu sai. Vấn đề không nằm ở công cụ, mà ở cách người làm nghề lựa chọn sử dụng.
Khi cải lương bước vào không gian số
Không thể phủ nhận vai trò của những nhóm người trẻ tiên phong đưa cải lương lên nền tảng số. Trong số đó, Đờn Ca Đó Đây là một hiện tượng đặc biệt. Với cách trình bày gần gũi, hình ảnh trẻ trung và nội dung được “đóng gói” phù hợp với mạng xã hội, nhóm nhanh chóng thu hút lượng lớn khán giả trẻ - những người trước đó hầu như không có thói quen xem cải lương.
Đứng sau nhóm là Đỗ Thanh Phong, người vừa giữ vai trò trưởng nhóm vừa là người định hình hướng đi nội dung. Trước những ý kiến cho rằng cải lương lên mạng xã hội dễ bị “loãng”, Thanh Phong nhìn vấn đề một cách thẳng thắn. Theo anh, “loãng hay không nằm ở mục đích và cách mình làm nội dung”. Mạng xã hội, trong quan điểm của anh chỉ là một không gian mới còn chất lượng cải lương vẫn phụ thuộc vào người ca, người đờn và thái độ tiếp cận bộ môn.
“Nếu mình đưa cải lương lên mạng với sự tôn trọng chuẩn mực, giữ đúng tinh thần với mục đích hiện đại hóa để lan tỏa rộng hơn thì đó không phải làm loãng mà là mở thêm cánh cửa cho khán giả, đặc biệt người trẻ” - Thanh Phong chia sẻ với VietNamNet. Ngược lại, nếu chỉ chạy theo xu hướng, cắt xén cho dễ xem mà bỏ mất cốt lõi lúc đó cải lương mới thực sự bị tổn thương.
Nhìn từ thực tế hoạt động của nhóm Đờn Ca Đó Đây, có thể thấy họ đang đứng ở một ranh giới rất mong manh: vừa tận dụng được sức mạnh lan truyền của TikTok vừa tự đặt cho mình những “giới hạn mềm” để không trượt khỏi mạch nghề. Nhưng chính sự mong manh ấy cũng là điều khiến dư luận đặt câu hỏi: Cải lương có thể sống lâu dài trong môi trường đòi hỏi sự mới mẻ liên tục hay không?
Viral hay bền vững: nghệ sĩ trẻ chọn gì?
Một trong những nỗi lo lớn nhất khi cải lương bước vào TikTok là nguy cơ “nhớ mặt người làm, quên mất bộ môn”. Bản thân Đỗ Thanh Phong từng lo khán giả chỉ nhớ gương mặt, lượt view mà quên rằng cải lương là một nghệ thuật nghiêm túc. Nhưng thay vì né tránh, anh xem đó như một lời nhắc nhở. “Viral chỉ là bước đầu để khán giả biết đến mình. Giữ họ ở lại bằng sự tôn trọng dành cho cải lương mới là điều quan trọng,” anh nói.
Thực tế khi một nội dung đạt hàng triệu lượt xem, áp lực chạy theo con số là rất lớn. Thuật toán luôn khuyến khích người sáng tạo lặp lại công thức đã thành công, đẩy họ về phía dễ dãi. Thanh Phong sợ nhất sau mỗi clip viral là… chính bản thân mình. “View cao rất vui, nhưng nếu vì nó mà mình chọn cách làm dễ dãi hơn là lúc tự đánh mất con đường đã chọn” - Phong chia sẻ.
Câu hỏi ấy chạm đến cốt lõi của vấn đề cải lương thời mạng xã hội. Lan tỏa rộng là tốt, nhưng lan tỏa để làm gì? Để được biết đến nhanh hơn hay để dẫn khán giả đi sâu hơn vào thế giới cải lương? Một clip ít view nhưng chạm được cảm xúc của một người, gợi lại ký ức về mẹ, về quê nhà, liệu có kém giá trị hơn một clip triệu view nhưng trôi qua rất nhanh?
Ở đây, sự khác biệt giữa “lan tỏa” và “làm loãng” nằm ở chiều sâu nội dung và ý thức nghề. Thanh Phong cho rằng ranh giới giữa sáng tạo và mất chất nằm ở kiến thức về bộ môn và thái độ khi tiếp cận. Khi hiểu sâu về cải lương - từ bài bản, nhịp phách, ca từ đến tinh thần nhân văn - người làm nội dung sẽ tự biết sáng tạo ở đâu và dừng lại ở đâu. Sáng tạo để gần khán giả là cần thiết nhưng sáng tạo làm sai bản chất nên dừng.
Lan tỏa đúng hay lan tỏa rộng?
Đặt nhóm Đờn Ca Đó Đây lên bàn cân với những nghệ sĩ trẻ giữ nền nếp truyền thống trên sân khấu thấy hai hướng đi tưởng như đối lập nhưng thực chất lại bổ sung cho nhau. Một bên giữ “độ sâu” của nghề, một bên mở “độ rộng” của không gian tiếp cận. Vấn đề không phải chọn bên nào mà là làm sao để hai hướng này không triệt tiêu lẫn nhau.
Cải lương vốn mang trong mình tinh thần “cải” - cải tiến, canh tân - ngay từ tên gọi. Vì vậy, việc bước vào không gian số, thử nghiệm hình thức mới, kể những câu chuyện gần hơn với đời sống Gen Z là điều không thể tránh.
Thanh Phong hình dung nếu có một chương trình cải lương dành riêng cho Gen Z, đó vẫn phải là cải lương đúng nghĩa về âm nhạc và cảm xúc nhưng cách kể chuyện, dàn dựng, hình ảnh sẽ gọn gàng, hiện đại hơn. Để người trẻ không chỉ “xem cho vui” mà thấy mình trong đó.
Theo anh Phong, chính môi trường đào tạo, gia đình, nhà nước và những người đi trước cũng cần tạo nền tảng để người trẻ không bị cuốn theo sự dễ dãi của văn hóa du nhập. “Khi hiểu gốc rễ văn hóa của mình, người trẻ sẽ tự có sự chọn lọc” - Thanh Phong nói. Văn hóa mới không xấu nhưng thiếu nền tảng dễ đánh mất bản sắc.
Cải lương trong thời đại TikTok vì thế không chỉ là câu chuyện của một nhóm, một vài clip hay một trào lưu ngắn hạn. Đó là phép thử cho bản lĩnh của nghệ sĩ trẻ và cho sự trưởng thành của cộng đồng nghệ thuật. “Lan tỏa rộng là cần, nhưng lan tỏa đúng còn quan trọng hơn”.
Khi đó, người nghệ sĩ trẻ sẽ cùng chia sẻ một điều, đó là khi cải lương được đưa lên mạng bằng sự hiểu biết, tôn trọng và kỷ luật nghề thì TikTok không làm loãng giá trị mà có thể trở thành một cánh cửa mới - nơi khán giả trẻ bước vào rồi từ đó tìm đến sân khấu, chiều sâu mà cải lương vốn có.
Bài 3: Phía sau những clip cải lương triệu view
Cải lương trong cuộc chạy đua sống cònCải lương hiện tại đang chạy theo cuộc đua với các loại hình khác và chật vật tìm lại chỗ đứng của mình. Trong cuộc đua đó, những nghệ sĩ trẻ đang làm chủ cuộc chơi.
.svg){kind=icon}
