Không chỉ ứng phó mà cần phải xây dựng cơ chế phòng ngừa lâu dài
Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48 diễn ra trong bối cảnh quốc tế nhiều biến động. Theo Đại sứ, đâu là thông điệp lớn nhất mà ASEAN cần phát đi tại thời điểm này?
Thế giới đang chuyển biến rất nhiều, bất ổn, khó lường và tác động trực tiếp đến khu vực. Các chuỗi cung ứng có nguy cơ bị đứt gãy cùng với đó là những thách thức an ninh như an ninh lương thực, an ninh năng lượng và an ninh con người.
Thứ hai là những tác động tiêu cực trực tiếp từ cuộc khủng hoảng ở Trung Đông, nhất là đối với năng lượng và vận tải.
Năm 2026 đánh dấu năm đầu tiên ASEAN triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Vì vậy, vấn đề đặt ra là ASEAN làm thế nào để chủ động ứng phó với những thách thức rất mới, rất nặng nề, đồng thời vẫn phải thúc đẩy lộ trình xây dựng cộng đồng, phát huy các ưu tiên đã xác định.
Nhìn từ góc độ đó, Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48 đặt ra yêu cầu và cũng chính là thông điệp vừa có tính cấp bách, vừa có ý nghĩa lâu dài.
Đó là nội khối phải chủ động thích ứng và ứng phó với các thách thức đang gia tăng; tăng cường nội lực để thực hiện các mục tiêu mũi nhọn; đồng thời củng cố đoàn kết, phát huy vai trò trung tâm của ASEAN nhằm duy trì môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác phát triển.
Trong phiên họp toàn thể của hội nghị cấp cao ASEAN, Thủ tướng Việt Nam nhấn mạnh rằng, câu hỏi đặt ra với ASEAN không phải là “có bị ảnh hưởng hay không”, mà là “ứng phó như thế nào và ứng phó cùng nhau ra sao”. Theo Đại sứ, nhận định này phản ánh điều gì về tư duy hợp tác khu vực hiện nay?
Phải nhìn tổng thể toàn bộ quá trình tham gia của Thủ tướng tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 48. Trước hết, đây là sự nhất quán trong chính sách đối ngoại của Việt Nam: gắn lợi ích quốc gia với hòa bình, an ninh, hợp tác và phát triển của khu vực; đồng thời tiếp tục đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa dạng hóa, đa phương hóa.
Thứ hai là ASEAN không thể chỉ thích ứng với các thách thức một cách thụ động. Đây là những thách thức đa chiều, tác động trực tiếp đến an ninh con người, an ninh năng lượng, an ninh lương thực và sự ổn định của khu vực. Trước những thách thức sát sườn và cấp bách như vậy, ASEAN phải chủ động ứng phó, đồng thời phải chủ động phòng ngừa các rủi ro có thể xảy ra.
Ứng phó là xử lý những vấn đề đang diễn ra như khủng hoảng Trung Đông, các nguy cơ đối với an ninh lương thực, an ninh năng lượng và vận tải. Nhưng về lâu dài, ASEAN phải xây dựng được các cơ chế để khi những cuộc khủng hoảng tương tự xuất hiện, khu vực vẫn có đủ điều kiện và năng lực để chống chịu, phối hợp và chủ động ứng phó.
Đây cũng là câu chuyện rút kinh nghiệm từ chính Việt Nam, từ các nước thành viên ASEAN và từ thực tiễn quản trị khu vực. Chúng ta đã từng ứng phó với cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997-1998, với đại dịch SARS đầu năm 2000, đại dịch Covid-19 và hiện nay là cuộc khủng hoảng Trung Đông.
Trong những thời điểm như vậy, chúng ta không chỉ ứng phó với những vấn đề đã xảy ra mà quan trọng hơn là từ những gì đã xảy ra, chúng ta phải xây dựng được cơ chế, biện pháp phòng ngừa, có sự điều phối và hợp tác cụ thể trong nội khối.
Trong quá trình trao đổi tại Hội nghị cấp cao cũng như tại các cuộc gặp song phương với lãnh đạo các nước thành viên, Thủ tướng đã đề ra nhiều biện pháp, giải pháp cụ thể. Các đề xuất đó có cơ sở từ những kinh nghiệm mà Việt Nam và ASEAN đã từng triển khai trong thực tế.
Nền tảng để tăng sức chống chịu của ASEAN
Trong ba đề xuất lớn của Việt Nam tại Hội nghị, đề xuất về bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và an ninh con người có ý nghĩa như thế nào đối với tự cường ASEAN, thưa ông?
Các đề xuất của Việt Nam đưa ra rất mạnh mẽ. Việt Nam đề xuất ba lĩnh vực ưu tiên để ứng phó cấp bách, gồm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và an ninh con người trong đó có bảo hộ công dân. Hai là Việt Nam chủ động đề xuất ASEAN ra tuyên bố về tự lực, tự cường trước những thách thức từ Trung Đông. Trên thực tế, tại Hội nghị cấp cao lần này, ASEAN đã có một tuyên bố riêng về ứng phó với tình hình cấp bách đang diễn ra ở Trung Đông.
Tôi cho rằng, trong khuôn khổ hợp tác, ASEAN phải phát huy các cơ chế hiện có liên quan đến những lĩnh vực này. Với ba trọng tâm về an ninh năng lượng, an ninh lương thực và an ninh con người, ASEAN đã có những cơ sở hợp tác nhất định, trong đó có hợp tác về dầu khí và năng lượng.
Vấn đề là phải đưa các cơ chế đó vào triển khai thực hiện và phối hợp với nhau như nào để cùng ứng phó với thách thức trước mắt. Các cơ chế về an ninh năng lượng không chỉ nhằm ứng phó với tình hình Trung Đông hiện nay, mà còn phải trở thành cơ chế hợp tác lâu dài, để bất cứ khi nào có tình huống tương tự xảy ra, các nước ASEAN có thể hỗ trợ lẫn nhau.
Chúng ta cũng đã có những cơ chế về an ninh năng lượng, về dự trữ gạo và về hỗ trợ lẫn nhau. Những cơ chế này cần được làm mạnh hơn và được đưa vào vận hành thực tế. Về an ninh con người, đặc biệt là bảo hộ công dân khỏi các vùng xung đột, chiến tranh, các nước ASEAN cũng đã có cơ chế hợp tác, trong đó có hỗ trợ lãnh sự cho công dân bị mắc kẹt tại những khu vực xung đột.
Vì vậy, việc đầu tiên là vừa phải phát huy các cơ chế hiện có để ứng phó với cuộc khủng hoảng ở Trung Đông, lại vừa tạo ra những cơ chế có khả năng vận hành cụ thể trên thực tế. Khi sau này xuất hiện xung đột hoặc những tình huống nảy sinh tương tự, ASEAN không chỉ có cơ chế trên giấy tờ, mà có cơ chế đã được vận hành hiệu quả, vì lợi ích của từng nước thành viên cũng như của cả khối.
Các sáng kiến và đề xuất chủ động của Việt Nam còn nhấn mạnh tới việc ASEAN phải tăng cường nội lực của mình. ASEAN đã có rất nhiều lĩnh vực hợp tác đang được triển khai, từ xây dựng Cộng đồng ASEAN, liên kết kinh tế, hợp tác thanh niên, đến hợp tác trong các lĩnh vực xã hội và văn hóa.
Chẳng hạn, Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) đã được nâng cấp. Vấn đề hiện nay là phải đưa vào triển khai thực tế để tạo ra tính bền vững của chuỗi cung ứng trong ASEAN trước những đứt gãy của thế giới. Hay các sáng kiến về Mạng lưới điện ASEAN, Khung Kinh tế số ASEAN... Tất cả những nội dung đó sẽ làm cho liên kết kinh tế mạnh hơn, tăng cam kết hỗ trợ lẫn nhau và tạo sức đề kháng lớn hơn để ASEAN có thể chủ động ứng phó với các thách thức.
Trước các hệ lụy từ tình hình Trung Đông đối với hòa bình, ổn định, chuỗi cung ứng và năng lượng quốc tế, theo Đại sứ, ASEAN cần có cách tiếp cận như thế nào để vừa giữ vững nguyên tắc, vừa bảo vệ lợi ích thiết thực của khu vực?
Những thách thức trên đặt ra cho ASEAN một số yêu cầu rất rõ. Thứ nhất, ASEAN phải khai thác tối đa những thành công của mình trong liên kết và xây dựng cộng đồng chung, đồng thời tận dụng các xu hướng tích cực của khu vực liên quan đến hợp tác đa phương, thuận lợi hóa thương mại, hòa bình và ổn định.
Thứ hai, ASEAN phải tự nâng cao nội lực. Đây cũng là điểm được nhấn mạnh trong phát biểu của Thủ tướng Lê Minh Hưng và là một ưu tiên quan trọng. Trong các sáng kiến hiện nay, có nội dung nhấn mạnh việc xây dựng các hành lang kinh tế phát triển bền vững, lâu dài. Các hành lang kinh tế này nhằm tăng cường năng lực của ASEAN, kết nối kinh tế ASEAN với các chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời thúc đẩy quan hệ với các đối tác chủ chốt của ASEAN về kinh tế, công nghệ và biển.
Thứ ba, ASEAN phải góp phần xây dựng một cấu trúc khu vực thúc đẩy các nguyên tắc của luật pháp quốc tế, các nguyên tắc của Hiến chương Liên hợp quốc, hợp tác, đối thoại và giải quyết hòa bình các tranh chấp. Đây là câu chuyện rất quan trọng. Các cơ chế khu vực như ASEAN+1, ASEAN+3, ARF, Cấp cao Đông Á và những khuôn khổ liên quan cần được đẩy mạnh để thúc đẩy hợp tác, tập trung vào mục tiêu thượng tôn pháp luật, hòa bình, an ninh và phát triển.
Trong các hội nghị lần này, lãnh đạo cấp cao ASEAN và các phát biểu của Việt Nam đều tập trung vào những mục tiêu đó.
Một điểm đáng chú ý nữa là tại Hội nghị cấp cao ASEAN 48 cũng có một tuyên bố riêng về hợp tác biển. Tuyên bố nhấn mạnh luật pháp quốc tế, Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển, nguyên tắc xây dựng lòng tin, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, đồng thời thúc đẩy hợp tác trên cơ sở các nguyên tắc của luật pháp quốc tế, Công ước Luật Biển, các thỏa thuận của ASEAN và hợp tác với các đối tác.
Chủ động ứng phó và kiến tạo cơ hội phát triển
Các đề xuất của Việt Nam được các lãnh đạo ASEAN hoan nghênh và đánh giá cao. Theo ông, điều này phản ánh vị thế, uy tín và khả năng đóng góp chính sách của Việt Nam trong ASEAN như thế nào?
Phải nhìn vấn đề này trong chiều dài tham gia của Việt Nam vào ASEAN. Trong thời gian vừa qua, thế giới và khu vực có rất nhiều biến động; ngoài các yếu tố thuận lợi, có nhiều thách thức lớn, từ khủng hoảng liên quan đến Covid-19, tình hình châu Âu, đến các vấn đề liên quan đến Trung Đông. Trước những thách thức đó chính Việt Nam đã từng ứng phó và ứng phó hiệu quả.
Bên cạnh đó, Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới với tầm nhìn về hòa bình, an ninh và phát triển theo định hướng mới, gắn với tầm nhìn đến năm 2045. Trong đó, Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu giữ vững hòa bình để có điều kiện phát triển. Muốn phát triển, phải tranh thủ đổi mới sáng tạo và tận dụng những động lực tăng trưởng mới, bên cạnh các động lực truyền thống. Trong đó có câu chuyện về công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi sang các công nghệ mới nổi. Đây là nội dung rất quan trọng.
Thứ ba, với các rủi ro và thách thức an ninh phi truyền thống, mà hiện nay nổi lên là an ninh năng lượng, an ninh lương thực và an ninh con người, Việt Nam đều có trải nghiệm thực tế. Chúng ta không chỉ phát biểu về kinh nghiệm của Việt Nam, mà còn chia sẻ từ những nỗ lực thực tế của Việt Nam trong xử lý ở tầm quốc gia, cũng như trong tham gia và đóng góp ở tầm khu vực, quốc tế.
Khái quát bằng một thông điệp ngắn, theo Đại sứ, Việt Nam đang đóng góp điều gì quan trọng nhất cho ASEAN trong giai đoạn nhiều bất định hiện nay?
Chúng ta đang có ban lãnh đạo mới và một tầm nhìn mới cho kỷ nguyên mới của Việt Nam. Trong bối cảnh đó, đóng góp quan trọng nhất của Việt Nam đối với ASEAN là nhấn mạnh yêu cầu duy trì hòa bình, thúc đẩy phát triển và nâng cao năng lực của khu vực.
Nói ngắn gọn, với một tầm nhìn mới trước bối cảnh phức tạp, Việt Nam đang đóng góp cho ASEAN tinh thần chủ động ứng phó và kiến tạo cơ hội phát triển.
Bảo Đức
.svg){kind=icon}
