Lời Tòa soạn

Quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế khiến bài toán xử lý rác thải tại các tỉnh Bắc Trung Bộ ngày càng trở nên cấp thiết. Khi lượng chất thải phát sinh tăng lên, hạ tầng và năng lực xử lý tại một số địa phương bộc lộ nhiều bất cập.

Các quy định mới với yêu cầu ngày càng cao về kiểm soát phát thải cũng đặt ra thêm sức ép đối với hệ thống xử lý rác tại địa phương. Trước thực trạng này, đâu là hướng đi phù hợp để khắc phục những hạn chế về hạ tầng, nâng cao hiệu quả quản lý chất thải và bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững?

Loạt bài “Rác thải tại các tỉnh Bắc Trung Bộ: Thực trạng từ những hạ tầng lỗi thời” sẽ phản ánh thực trạng, phân tích những điểm nghẽn trong đầu tư và vận hành, đồng thời tìm hiểu các giải pháp nhằm nâng cao năng lực xử lý rác thải tại khu vực.

Xem lại Bài 1: Sống mòn ở những bãi rác 'vắt' qua 2 thế kỷ

Dự án 44 tỷ đồng sau 4 năm vẫn... vận hành thử nghiệm

Dự án khu xử lý chất thải rắn giai đoạn 1 tại huyện Quỳ Hợp cũ (Nghệ An) có tổng mức đầu tư 44 tỷ đồng, được phê duyệt năm 2010 nhưng đến năm 2019 mới khởi công. Tháng 10/2021, giai đoạn 1 hoàn thành với các hạng mục gồm đường vào, nhà vận hành, lò đốt rác và ô chôn lấp.

Công trình được bàn giao vào đầu năm 2022 nhưng chưa vận hành chính thức do vướng các thủ tục liên quan đến tổ chức quản lý và khai thác.

Tháng 9/2022, UBND huyện Quỳ Hợp (cũ) đã kêu gọi nhà đầu tư, sau đó ký hợp đồng giao Công ty CP Môi trường và Đô thị Sông Lam vận hành thử nghiệm khu xử lý.

Trong thời gian đó, bãi rác cũ cách khu xử lý khoảng 5km, có diện tích hơn 1ha và nằm trong khu dân cư, tiếp tục tiếp nhận rác thải sinh hoạt. Đến cuối năm 2023, bãi rác này phải đóng cửa do quá tải.

W-khu xử lý rác Quỳ Hợp.jpg
Dự án khu xử lý chất thải rắn giai đoạn 1 tại huyện Quỳ Hợp cũ. Ảnh: Trần Tuyên

Nói về dự án 44 tỷ đồng, ông Phạm Công Truyền, Trưởng phòng Kinh tế xã Quỳ Hợp, cho biết: "Đây là khu xử lý rác tập trung cho các xã được thành lập trên địa bàn huyện Quỳ Hợp cũ. Do lượng rác phát sinh lớn, ô chôn lấp dù mới đưa vào vận hành thử nghiệm đã đầy, không còn khả năng tiếp nhận thêm". 

Theo ông Truyền, do công trình phục vụ nhiều xã, UBND xã Quỳ Hợp đã đề nghị UBND tỉnh xem xét phương án tiếp tục đầu tư giai đoạn 2, hoàn thiện các hạng mục theo quy hoạch được phê duyệt.

W-Khu xử lý rác Quỳ Hợp 1.jpg
Lượng rác phát sinh lớn, ô chôn lấp dù mới đưa vào vận hành thử nghiệm đã đầy. Ảnh: Trần Tuyên

Tại Hà Tĩnh, khu xử lý rác thải sinh hoạt huyện Vũ Quang (cũ), nay thuộc xã Thượng Đức, cũng trong tình trạng bất động.

Dự án được UBND tỉnh phê duyệt năm 2020, tổng kinh phí gần 15 tỷ đồng, do UBND xã Đức Hương (cũ) làm chủ đầu tư. Nhà máy dự kiến xây dựng trên diện tích 3,4ha, lò đốt công suất khoảng 10 tấn rác/ngày.

Khởi công cuối tháng 12/2020, dự kiến vận hành từ tháng 5/2021, nhưng do chậm tiến độ, đến cuối năm 2023 công trình mới được đưa vào vận hành. Vận hành chưa được bao lâu, tháng 9/2025, nhà máy đã phải tạm dừng do sự cố tại lò đốt. 

Theo ghi nhận của VietNamNet, bên trong khu xử lý này, máy móc, thiết bị phủ bụi, một số tấm lợp hư hỏng, khung thép hoen gỉ. 

W-a Bài 5 (ảnh1).jpg
Nhà máy rác Thượng Đức không hoạt động, hàng trăm tấn rác ùn ứ. Ảnh: Sỹ Thông
W-a Bài 5 (ảnh2).jpg
Máy móc đang hư hỏng. Ảnh: Sỹ Thông

Ông Nguyễn Thanh Sơn, Chủ tịch UBND xã Thượng Đức, xác nhận nhà máy hiện tạm dừng hoạt động do sự cố. "Địa phương đang báo cáo, xin chủ trương của tỉnh để có phương án xử lý", ông nói.

Theo ông Sơn, công trình vẫn trong thời gian bảo hành, địa phương đã yêu cầu đơn vị thi công, lắp đặt vào sửa chữa nhưng đến nay chưa thực hiện được.

Lò đốt "chết yểu"

Tại xã Đại Lộc (Thanh Hóa), một lò đốt rác được đầu tư gần 7 tỷ đồng từ ngân sách nhà nước, trên diện tích khoảng 1,5ha và đưa vào hoạt động từ năm 2015. Công trình có công suất thiết kế 500 kg/giờ, tương đương 12 tấn/ngày. Tuy vậy, công suất thực tế không đạt như tính toán.

Sau khoảng 5 năm vận hành, lò đốt dừng hoạt động đến nay. Theo ghi nhận tại hiện trường, khung thép hoen gỉ, mái tôn hư hỏng, cỏ dại mọc trong khuôn viên.

Cùng cảnh ngộ, lò đốt rác xã Hòa Lộc (Thanh Hóa) được đầu tư xây dựng vào năm 2018 với vốn khoảng 5 tỷ đồng, công suất thiết kế hơn 7 tấn/ngày.

Tuy nhiên, ngay từ những ngày đầu, lượng rác phát sinh có thời điểm vượt 10 tấn/ngày, trong khi hệ thống thường xuyên gặp sự cố và chi phí sửa chữa vượt khả năng cân đối của địa phương. Tháng 7/2022, lò đốt chính thức dừng hoạt động.

W-B2. Ảnh 1.JPG.jpg
Lò đốt rác xã Đại Lộc đã bị bỏ hoang nhiều năm. Ảnh: Lê Dương
W-B2. Ảnh 2.JPG.jpg
Hình ảnh bên trong công trình. Ảnh: Lê Dương

Tình trạng tương tự được ghi nhận tại lò đốt rác xã Xuân Bình (Thanh Hóa). Công trình có vốn đầu tư hơn 11 tỷ đồng, hoàn thành cuối năm 2019 nhưng chỉ vận hành trong thời gian ngắn rồi ngừng hoạt động. Nhiều hạng mục hiện đã xuống cấp.

Tại Hà Tĩnh, lò đốt rác ở bãi rác Phượng Thành (huyện Đức Thọ cũ) có vốn đầu tư hơn 6 tỷ đồng, thi công từ tháng 7/2016, vận hành thử nghiệm vào đầu năm 2018 với công suất thiết kế khoảng 24 tấn/ngày. Tuy nhiên, công suất thực tế không đáp ứng được lượng rác phát sinh.

Lò đốt dừng hoạt động, bỏ không nhiều năm. Trong khi đó, rác tiếp tục được đưa về bãi, tồn thành đống, ước tính khoảng 2.000 tấn theo thông tin địa phương từng công bố.

Theo đại diện UBND xã Đức Thọ, nhà máy đã đóng cửa từ lâu. Một trong những vấn đề được xác định là vị trí công trình không bảo đảm khoảng cách theo quy định đối với khu dân cư.

W-a Sỹ Thông1.jpg
Nhà máy rác Phượng Thành đóng cửa nhiều năm. Ảnh: Sỹ Thông

Nhiều khu xử lý rác đã dừng hoạt động

Bà Nguyễn Thị Minh Huệ, Trưởng phòng Môi trường (Sở NN - MT tỉnh Thanh Hóa), cho biết, toàn tỉnh đã đầu tư 23 khu xử lý rác bằng lò đốt thủ công gồm 24 lò, công suất trung bình 10-20 tấn/ngày. Hiện nay chỉ còn 8 lò hoạt động, trong khi 16 khu xử lý đã dừng hoạt động.

Trong số các lò còn hoạt động, một số đã được chuyển đổi sang mô hình ủ mùn vi sinh kết hợp phân loại rác trước khi đốt, bước đầu mang lại hiệu quả tích cực.

Trong số 16 khu xử lý đã dừng hoạt động, 5 khu được UBND xã đề nghị cải tạo nâng cấp hoặc kêu gọi đầu tư chuyển đổi công nghệ để tránh lãng phí ngân sách.

Theo bà Huệ, nguyên nhân không chỉ đến từ khó khăn trong quản lý, vận hành, thiếu kinh phí duy trì hay sự phản đối của người dân do lo ngại ô nhiễm, mà còn bởi nhiều lò đốt được đầu tư từ nhiều năm trước với công nghệ lạc hậu, công suất thấp, không đáp ứng yêu cầu xử lý rác ngày càng gia tăng cũng như quy chuẩn môi trường hiện hành. 

Không ít lò đã xuống cấp, hư hỏng, không thể xử lý rác có độ ẩm cao hoặc phát sinh chi phí sửa chữa lớn, buộc địa phương phải cho dừng hoạt động, chuyển rác đến khu xử lý tập trung.

W-B2. Ảnh 4.jpg
Trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa có 16 lò đốt rác đã dừng hoạt động. Ảnh: Lê Dương

Tình trạng quá tải còn xảy ra các khu xử lý rác thải quy mô cấp huyện (cũ). Toàn tỉnh Thanh Hóa hiện có 21 khu chôn lấp rác thải tập trung quy mô cấp huyện, đầu tư bằng ngân sách tỉnh và huyện, tổng diện tích gần 60ha, đang lưu chứa gần 4 triệu tấn rác thải. Trong đó, 4 khu đã dừng tiếp nhận, 17 khu đang hoạt động.

Trong 17 khu đang hoạt động, 3 khu đã chuyển đổi công nghệ theo hướng không chôn lấp trực tiếp, 8 khu chưa quá tải và 6 khu đã quá tải.

Các khu quá tải vẫn phải tiếp nhận rác hàng ngày do công suất của các khu xử lý công nghệ tiên tiến trên địa bàn chưa đáp ứng được khối lượng chất thải phát sinh.

Một cán bộ thuộc Sở NN - MT tỉnh Nghệ An cho hay, công nghệ đốt rác được lựa chọn cho dự án từng là giải pháp tiên tiến ở thời điểm phê duyệt. Tuy nhiên, sau nhiều năm đắp chiếu, dây chuyền theo thiết kế ban đầu đã không còn đáp ứng các quy chuẩn môi trường hiện hành.

“Nếu dự án tiếp tục thực hiện, chủ đầu tư buộc phải rà soát, nâng cấp công nghệ. Các quy chuẩn hiện nay không chỉ yêu cầu kiểm soát chặt khí thải mà còn hướng tới xử lý, thu hồi năng lượng từ rác”, vị cán bộ này nói.