Người Chăm theo đạo Hồi trang nghiêm hành lễ, rộn ràng đón Tết Roya HajiTrong dịp Đại lễ Raya Idil Adha, người Chăm theo đạo Hồi sẽ hành lễ, chúc mừng nhau dịp năm mới và tham gia nghi thức hiến tế quan trọng.
Tục "gửi xương trán" trong hộp Klaong và hành trình chuyển tiếp sang thế giới tổ tiên
Đối với cộng đồng người Chăm theo tín ngưỡng Bàlamôn (Chăm Ahier), các nghi thức tang lễ chứa đựng những quan niệm sâu sắc về vũ trụ và nhân sinh.
Sau khi một người qua đời, thể xác sẽ được tiến hành nghi lễ hỏa táng. Từ đống tro tàn, 9 mảnh xương trán được lựa chọn, rửa sạch rồi mài tròn để làm vật thờ cúng linh thiêng. Những mảnh di cốt này sau đó được bảo quản cẩn trọng trong một chiếc hộp đặc biệt gọi là Klaong.
Trong đời sống tâm linh Chăm, hộp Klaong mang giá trị biểu tượng tôn giáo vô cùng sâu sắc.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Ẩn (Bảo tàng Cổ vật Mũi Né - tỉnh Bình Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) nhấn mạnh: "Hộp Klaong không thuần túy là một đồ vật chứa đựng di cốt, mà còn mang ý nghĩa tâm linh, thể hiện sự trân trọng đối với người đã khuất, gắn với những niệm sâu sắc về sự chuyển tiếp của con người từ thế giới hiện tại sang thế giới của tổ tiên".
Minh chứng thực tế sinh động là chiếc hộp Klaong của quan Chánh tổng Po Kai Taong - một hậu duệ thuộc dòng dõi Hoàng tộc Chăm-pa thế kỷ XIX, hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Cổ vật Mũi Né. Hộp làm bằng kim loại có dáng hình trụ tròn nhỏ gọn với đường kính 5,2cm, cao 5cm, nắp đậy kín và bề mặt phủ lớp patin. Điểm đặc biệt nhất nằm ở phần nắp hộp khi xung quanh núm tròn trung tâm được khắc chìm/nổi uốn lượn sắc nét dòng chữ Chăm cổ ghi lại danh tính và chức vị của vị quan này.
Theo ông Ẩn, việc khắc tên và chức danh bằng chữ Chăm trên hộp Klaong dưới thời triều Nguyễn không chỉ khẳng định vị thế xã hội của chủ nhân khi còn sống mà còn phản ánh sự tiếp nối bền bỉ của truyền thống văn hóa, tâm linh Chăm-pa trong lịch sử.
Ông Ẩn nhận định: "Hiện vật hộp Klaong không chỉ dùng bảo quản di cốt, mà còn là một ‘cuốn sử liệu bằng kim loại’ vô cùng chân thực, phục vụ thiết thực cho việc nghiên cứu dòng tộc và nghi lễ tang lễ Hoàng tộc Chăm".
Nghi lễ nhập Kut linh thiêng và dấu ấn vương quyền của hoàng tộc Chăm
Sau khi trải qua các nghi lễ giỗ đầy tháng, giáp năm và mãn tang sau 3 năm, gia đình mới tiến hành chuẩn bị cho nghi lễ quan trọng nhất: Lễ nhập Kut - nghi thức đưa xương trán của người quá cố vào khu nhà Kut (nghĩa trang tộc họ theo chế độ mẫu hệ). Nghi lễ nhập Kut không làm ngay sau khi mất, mà phải đợi đến khi dòng họ bên mẹ gom đủ số lượng hộp Klaong (có thể đợi tới hàng chục năm).
Trước khi rước các mâm hộp xương trán đến khu nhà Kut, tộc họ phải tổ chức nghi lễ giỗ tại nhà.
Nghi lễ nhập Kut đòi hỏi quy trình thực hiện vô cùng nghiêm ngặt, từ việc chọn đất khai mỏ, gát đòn dong (cất nóc nhà Kut), tước đẽo đá, dựng đá Kut, tẩy đất... cho đến các bài cúng giỗ ngoài rừng và trong khuôn viên nhà Kut. Di cốt của nam giới và nữ giới được phân chia theo đẳng cấp chức sắc và nhập vào từng bia Kut riêng biệt.
Điểm đặc sắc thể hiện rõ vương quyền trong tín ngưỡng Chăm chính là quy định về kiến trúc nghĩa trang Kut. Nếu gia đình có người quá cố lúc sinh thời làm chức sắc Pasêh (đẳng cấp tu sĩ Bàlamôn) hoặc quan tước Hoàng tộc (đối với nam); chức sắc Pajau ( (bà đồng/nữ thầy cúng thực hiện các nghi lễ tâm linh quan trọng) hoặc con cháu trực hệ dòng dõi Vua (đối với nữ) thì được quyền dựng tới 5 bia Kut trong nghĩa trang. Chỉ những tấm bia Kut thuộc Hoàng tộc mới được quyền điêu khắc hoa văn cánh sen, ngọn lửa hoặc hoa 4 cánh.
Cập nhật thêm thông tin từ nghiên cứu được phối hợp thực hiện với cộng sự Lâm Tấn Bình, ông Ẩn cho hay: Vừa qua, nghi lễ nhập Kut của hậu duệ Hoàng tộc Chăm Po Klong Mânai đã được diễn ra trang trọng. Tổng cộng 51 hộp Klaong đựng xương trán của các vị tổ tiên - bao gồm cả 18 hộp Klaong do người Chu Ru và Raglai trao lại từ năm 1938 - đã được con cháu thực hiện nghi thức nhập Kut. Trong số đó có di cốt của các nhân vật lịch sử như Nai Khan Wa - con gái vua Po Klaong Ghul, và bà cố Nguyễn Thị Thềm - người có công lớn trong việc cất giữ, phụng thờ di sản báu vật Hoàng tộc Chăm.
Dù trải qua nhiều biến thiên lịch sử, việc duy trì nghi lễ nhập Kut và phong tục thờ cúng hộp Klaong không chỉ thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" mà còn khẳng định sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa - tâm linh vô giá trong lòng cộng đồng dân tộc Chăm.
.svg){kind=icon}
