Cam kết cùng nhau thực hiện những nghĩa vụ hợp tác được UNCLOS quy định

Vào tháng 12/2023, các Ngoại trưởng ASEAN đã cùng nhau ra Tuyên bố Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN về duy trì và thúc đẩy ổn định không gian biển ở Đông Nam Á. Đây là động thái vô cùng quan trọng, một mặt thể hiện ý chí quyết tâm của các quốc gia ASEAN trong việc duy trì hòa bình và ổn định tại các vùng biển ở khu vực Đông Nam Á. Mặt khác, cũng cho thấy các quốc gia ASEAN nhận thức được vai trò của biển trong kết nối, phát triển kinh tế, cũng như thúc đẩy phát triển bền vững.

Trên thực tế, những tranh chấp phát sinh, những vùng biển chồng lấn giữa các quốc gia ASEAN đều đã và đang được giải quyết dựa trên khuôn khổ UNCLOS. Các quốc gia ASEAN cũng rất tích cực sử dụng các cơ chế giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ của UNCLOS để giải quyết những bất đồng với nhau.

Trong khuôn khổ của UNCLOS có những điều khoản rất quan trọng đối với ASEAN, ví dụ như khuôn khổ về hợp tác trong vùng biển nửa kín. Biển Đông cũng được coi là một trong những vùng biển nửa kín. Hiện nay, các thành viên ASEAN đang cam kết cùng nhau thực hiện những nghĩa vụ hợp tác được UNCLOS quy định.

Không chỉ là hợp tác trong lĩnh vực bảo vệ môi trường biển, nghiên cứu khoa học biển, các thành viên ASEAN còn cam kết tích cực thúc đẩy những hoạt động, ví dụ như phát triển kinh tế biển xanh.

Trong bối cảnh UNCLOS chưa đưa ra quy định cụ thể về bảo tồn và sử dụng bền vững đa dạng sinh học ở các vùng biển ngoài phạm vi quyền tài phán quốc gia (ABNJ)- nơi chiếm gần 2/3 diện tích đại dương toàn cầu. Đây là không gian biển “chung của nhân loại”, nhưng cũng là nơi dễ bị tổn thương nhất trước hoạt động khai thác không bền vững và biến đổi khí hậu.

Để khắc phục khoảng trống pháp lý này, sau hơn 15 năm đàm phán, tháng 6/2023, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã chính thức thông qua Hiệp định BBNJ. Đây được coi là “công cụ thực thi” của UNCLOS, bổ sung và hoàn thiện trụ cột pháp lý quốc tế về quản trị biển (bổ sung cho UNCLOS 1982 nhưng không thay thế những nguyên tắc cơ bản của UNCLOS 1982). Đồng thời, đây là văn kiện thứ ba trong khuôn khổ UNCLOS, sau Hiệp định thực thi phần XI của UNCLOS năm 1994 và Hiệp định về đàn cá di cư năm 1995.

Hiệp định BBNJ có vai trò quan trọng để đạt được các mục đích và mục tiêu liên quan đến đại dương trong Chương trình nghị sự 2030 về phát triển bền vững, đặc biệt là Mục tiêu số 14 (phát triển bền vững tài nguyên, môi trường biển) và Khung đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh - Montreal. Hiệp định cũng là bước phát triển quan trọng trong việc thực thi UNCLOS 1982 - Khung pháp lý cho mọi hoạt động trên các vùng biển và đại dương, nhằm góp phần củng cố hành lang pháp lý quốc tế trong việc điều chỉnh việc khai thác, bảo tồn, chia sẻ lợi ích từ nguồn gen biển tại một vùng biển rộng, trong một lĩnh vực đầy tiềm năng.

Năm ngoái, các quốc gia đã ký kết Hiệp định BBNJ để điều chỉnh vùng biển nằm ngoài quyền tài phán quốc gia với mục tiêu bảo vệ đa dạng sinh học tại vùng biển đó. Một lần nữa, người ta thấy rằng BBNJ sẽ giúp UNCLOS như một văn kiện sống.

Mục tiêu cao cả của BBNJ là bổ sung UNCLOS nhằm bảo vệ sự đa dạng của sinh vật biển. Nguồn gen biển, sự đa dạng của sinh vật biển ở vùng biển nằm ngoài quyền tài phán quốc gia cũng trở nên vô cùng quan trọng trong bối cảnh khoa học kỹ thuật phát triển ngày nay.

Nguồn gen biển không chỉ đóng vai trò bảo tồn đa dạng sinh học mà còn đóng góp cho nhiều ngành công nghệ làm đẹp và chăm sóc sức khỏe cho con người. Làm sao để nguồn gen đó được sử dụng bền vững? Làm sao lợi ích nguồn gen đó được phân đồng đều giữa các quốc gia và được bảo tồn cho những thế hệ mai sau? Đó là sứ mệnh của BBNJ.

Nhờ vậy, UNCLOS có hy vọng rằng không phải BBNJ là văn kiện cuối cùng, mà là “cánh tay kéo dài”, là một hiệp định thực thi.