Chuẩn hóa thị trường nguyên phụ liệu, chìa khóa nâng tầm dệt may, da giày

Tăng trưởng ấn tượng nhưng chuỗi cung ứng còn mong manh

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, dệt may Việt Nam vẫn đạt kết quả nổi bật khi kim ngạch xuất khẩu năm 2024 ước đạt khoảng 44 tỷ USD, tăng 11,26% so với năm trước. Đáng chú ý, Việt Nam đã vượt Ấn Độ để trở thành quốc gia xuất khẩu dệt may lớn thứ hai thế giới. Các thị trường chủ lực như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu và Nhật Bản đều ghi nhận mức tăng trưởng tích cực, lần lượt đạt 12,3%, 7,66% và 6,18%.

Tuy nhiên, sự tăng trưởng này chưa phản ánh đầy đủ sức khỏe dài hạn của ngành. Thực tế cho thấy, dệt may Việt Nam vẫn chủ yếu tập trung ở khâu gia công, tạo ra giá trị gia tăng thấp. Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở sự phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu, đặc biệt từ Trung Quốc và Hàn Quốc. Nguồn cung vải trong nước hiện mới đáp ứng được khoảng 30% nhu cầu sản xuất, để lộ “lỗ hổng” lớn trong chuỗi cung ứng.

Theo ông Cao Hữu Hiếu, Tổng Giám đốc Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex), sau đại dịch Covid-19, mô hình kinh doanh dệt may toàn cầu đã thay đổi đáng kể. Khách hàng không còn tìm kiếm những nhà máy chỉ thuần túy gia công, mà ưu tiên các đối tác có chuỗi liên kết chặt chẽ, khả năng cung ứng trọn gói và tạo ra giá trị gia tăng cao. Điều này kéo theo yêu cầu ngày càng khắt khe về minh bạch và truy xuất nguồn gốc nguyên liệu.

Cùng với đó, doanh nghiệp dệt may – da giày đang phải đối mặt với áp lực chi phí ngày càng lớn từ năng lượng, nhân công và nguyên vật liệu. Đây vừa là thách thức, vừa là động lực buộc doanh nghiệp phải tái cấu trúc sản xuất, tiết giảm chi phí và hướng tới mô hình phát triển bền vững hơn. Trong lộ trình đó, việc chủ động và tự chủ nguồn cung nguyên phụ liệu được xem là yếu tố then chốt quyết định khả năng “đi đường dài” của doanh nghiệp.

Giới chuyên gia nhận định, để tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và nâng cao giá trị xuất khẩu, thị trường cung ứng nguyên phụ liệu cần được chuẩn hóa theo hướng quy mô, minh bạch và có tính kết nối cao. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà là điều kiện sống còn để ngành dệt may – da giày Việt Nam vươn lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Chuẩn hóa thị trường nguyên phụ liệu, yêu cầu chiến lược dài hạn

Trước thực tế đó, Bộ Công Thương đang nghiên cứu và hướng tới thành lập Trung tâm giao dịch phát triển nguyên, phụ liệu ngành thời trang ngay trong năm 2025. Trung tâm này được kỳ vọng sẽ hoạt động như một “sàn giao dịch” tập trung, quy tụ các nhà cung ứng trong và ngoài nước, giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian tìm kiếm nguồn nguyên liệu, tiếp cận giá cả cạnh tranh và quan trọng hơn là đảm bảo khả năng truy xuất nguồn gốc xuất xứ.

Việc hình thành một thị trường nguyên phụ liệu minh bạch, có tổ chức được xem là bước đi quan trọng nhằm tháo gỡ điểm nghẽn lớn nhất của ngành hiện nay. Không chỉ phục vụ xuất khẩu, thị trường này còn tạo nền tảng cho doanh nghiệp chủ động hơn trong việc đáp ứng các quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững.

Ở góc độ hiệp hội ngành hàng, đại diện Hiệp hội Dệt may Việt Nam cho rằng ngành cần “đi bằng hai chân”: vừa đẩy mạnh xuất khẩu, vừa phát triển thị trường nội địa. Với quy mô dân số khoảng 100 triệu người và thu nhập ngày càng tăng, nếu người dân dành khoảng 15% thu nhập cho tiêu dùng, dung lượng thị trường dệt may nội địa có thể đạt khoảng 7 tỷ USD vào năm 2025. Đây là dư địa lớn để doanh nghiệp đầu tư bài bản vào thiết kế, thương hiệu và nguồn nguyên phụ liệu trong nước.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp dệt may đã có sự thay đổi trong tư duy sản xuất, chú trọng hơn đến thiết kế mẫu mã, đa dạng hóa nguyên phụ liệu nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng theo từng vùng miền, độ tuổi và mức thu nhập. Song song với đó, các doanh nghiệp lớn đang chủ động xây dựng chuỗi cung ứng khép kín.

Vinatex đặt mục tiêu trở thành điểm đến “trọn gói” từ sợi – dệt – nhuộm – may. Để hiện thực hóa mục tiêu này, tập đoàn đã đưa vào hoạt động Trung tâm Phát triển sản phẩm và Kinh doanh thời trang, đóng vai trò cầu nối nghiên cứu – phát triển sản phẩm từ nguồn vải trong nước, qua đó đáp ứng yêu cầu xuất xứ của các thị trường quốc tế.

Theo ông Thân Đức Việt, Tổng Giám đốc Tổng công ty May 10, việc chủ động chuỗi cung ứng, đặc biệt là chuỗi cung ứng nội địa, mang ý nghĩa quyết định đối với sự thành bại của doanh nghiệp cũng như toàn ngành. May 10 hiện ưu tiên ký kết các thỏa thuận dài hạn với nhà cung cấp trong nước nhằm tăng tính chủ động và giảm thiểu rủi ro từ sự phụ thuộc nhập khẩu.

Các chuyên gia cho rằng, để đạt được mục tiêu tự chủ nguyên phụ liệu, ngành dệt may – da giày cần một chiến lược dài hạn cùng sự hỗ trợ đồng bộ từ Nhà nước. Trong đó, việc đầu tư các khu công nghiệp sinh thái với hệ thống xử lý nước tuần hoàn hiện đại là yếu tố then chốt để thu hút các dự án dệt – nhuộm, lĩnh vực đòi hỏi công nghệ cao và yêu cầu nghiêm ngặt về môi trường.

Bên cạnh chính sách, sự liên kết chặt chẽ giữa các doanh nghiệp trong ngành cũng đóng vai trò quyết định. Khi các doanh nghiệp lớn dẫn dắt, kết nối và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ hơn, một hệ sinh thái nguyên phụ liệu vững mạnh sẽ dần hình thành. Đây chính là nền tảng để ngành dệt may Việt Nam không chỉ tăng trưởng về quy mô, mà còn nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.