TS Lê Đông Phương, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu giáo dục đại học của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam cho rằng, trọng trách của Đại học Quốc gia Hà Nội trong bối cảnh kỳ vọng ngày càng lớn.

'Tự soi mình' để có cách nhìn sâu sắc hơn về đóng góp cho đất nước

“Chính vị thế và truyền thống lâu năm của một cơ sở giáo dục đại học cùng sự quan tâm, đầu tư của Nhà nước khiến Đại học Quốc gia Hà Nội tự tin rất nhiều vào “vị thế hàng đầu” của mình, song chưa thực sự có được một cách nhìn sâu sắc hơn về những gì họ có thể đóng góp cho đất nước. Đó là lý do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhắc đến việc 'tự soi mình' trong trách nhiệm quốc gia, để thực sự Đại học Quốc gia Hà Nội là một đại học và mang tầm quốc gia. Đây là một nhiệm vụ hết sức to lớn và cũng là thách thức không hệ nhỏ. Lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã nhắc Đại học Quốc gia Hà Nội lưu ý phải ‘nỗ lực cao hơn, hành động mạnh mẽ hơn’ để xứng đáng với tầm vóc và sứ mệnh”, TS Lê Đông Phương nói.

z5467200635212_02a0ace105b165a0e1568dac6e1f1582.jpg
TS Lê Đông Phương, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu giáo dục đại học của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam.

Theo TS Phương, trong bối cảnh sự phát triển cũng như vận mệnh quốc gia ngày càng phụ thuộc nhiều vào tri thức, khoa học công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực, Đại học Quốc gia Hà Nội phải tự đánh giá xem đã làm được gì và sẽ làm được gì trong khát vọng vươn lên của dân tộc. Điều này đòi hỏi không chỉ chú trọng vào công tác đào tạo mà phải trở thành nơi hội tụ những bộ óc ưu tú, những con người có ý chí đổi mới. 

“Nếu không ‘tự soi’, Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ dễ ngủ quên trên ‘vinh quang’ và bị tụt hậu trong cuộc cạnh tranh phát triển khoa học công nghệ, dẫn đến mất cơ hội trở thành trụ cột của giáo dục đại học Việt Nam. Cần lưu ý ‘vinh quang’ đó dễ được hiện thức hóa thông qua vị trí trên các bảng xếp hạng quốc tế. Song cần nhìn nhận thuần túy nếu chạy theo xếp hạng sẽ khó lòng phát triển bằng chất lượng học thuật và đóng góp thực chất cho đất nước. Đại học Quốc gia Hà Nội không thể tồn tại nhờ ‘xếp hạng’ mà cần phải sớm trở thành một đại học có năng lực đổi mới sáng tạo thực sự, có khả năng dẫn dắt toàn hệ thống giáo dục đại học Việt Nam.

Thước đo bằng chất lượng học thuật, năng lực tạo ra tri thức mới và đào tạo nhân tài

TS Lê Đông Phương cho hay, lãnh đạo Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ cho Đại học Quốc gia Hà Nội “vươn lên thành đại học tinh hoa hiện đại, đa ngành, vận hành theo mô hình đại học đổi mới sáng tạo và có năng lực dẫn dắt quốc gia”. “Chữ ‘tinh hoa’ phải được đo bằng chất lượng học thuật, năng lực tạo ra tri thức mới và đào tạo nhân tài. Đây là điểm nhấn rất quan trọng vì đó chính là những trụ cột của đại học hiện đại và vị trí hàng đầu chỉ có thể đạt cũng như duy trì được khi đảm bảo được các trụ cột này. Một cơ sở giáo dục đại học chỉ theo đuổi chỉ số xếp hạng rất dễ đầu tư không cân đối và có thể đánh mất vị thế vốn có của mình.

dji 0050.jpg
Khuôn viên ĐH Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc.

Không ít nguồn lực, cả nhân lực, vật lực và tài lực đã được đầu tư vào Đại học Quốc gia Hà Nội. Câu chuyện tiếp theo sẽ là tiếp nhận và quản trị các nguồn đầu tư đó như thế nào để phát huy hiệu quả cao nhất, để sớm tạo thành một hệ sinh thái đào tạo – nghiên cứu – đổi mới sáng tạo hàng đầu. Dù rằng các khoản đầu tư của Nhà nước cho Đại học Quốc gia Hà Nội chưa phải là nhiều so với một số đại học có tên tuổi ở châu Á nhưng sự đầu tư đã đạt được ưu tiên cao nhất của Nhà nước, câu chuyện tiếp theo là Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ làm gì để thu hút được nhân tài trong quá trình phát triển”, TS Phương nói.

“Có lẽ thách thức lớn nhất khi muốn hướng đến đại học tinh hoa là cân bằng giữa tính xuất sắc học thuật trong so sánh quốc tế với trách nhiệm quốc gia, giữa tự do học thuật và định hướng chiến lược, giữa đầu tư công và hợp tác doanh nghiệp. Phát biểu của Tổng bí thư, Chủ tịch nước mới đây đã chỉ ra một số đường hướng: Phải dám đi trước, thử nghiệm mô hình mới để cung cấp cơ sở thực tiễn hoàn thiện chính sách. Nếu vượt qua được các điểm nghẽn hiện nay về thể chế, tài chính và nhân lực, Đại học Quốc gia Hà Nội sẽ không chỉ đạt xếp hạng cao mà còn thực sự trở thành ‘trụ cột học thuật hàng đầu’”, TS Lê Đông Phương nói.

TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD-ĐT) cho rằng, hiện nay, 2 đại học quốc gia dù được đầu tư song chưa đủ và cũng chịu rất nhiều cơ chế gò bó, không có không gian tự chủ học thuật.

“Tự chủ học thuật không phải chỉ có chuyện chương trình mà còn ở câu chuyện bổ nhiệm, đặc biệt phong chức danh giáo sư, phó giáo sư. Ở một đại học đòi hỏi tính đa ngành như vậy mà không được tự quyết những chuyện đó thì làm sao thu hút được nhân tài. Vì vậy, cần trao cho Đại học Quốc gia Hà Nội quyền tự chủ trong việc này. Tiếp đó, trong tuyển dụng, bổ nhiệm, trả lương,... Hiện nay, Đại học Quốc gia Hà Nội được đặt trọng trách lớn nhưng chưa thực hiện được như kỳ vọng. Một phần cũng phải nhắc đến năng lực của đội ngũ nhân lực, nhân tài chưa có nhiều và khả năng thu hút đang bị giới hạn bởi những điều kiện về tự chủ học thuật và những ràng buộc của chính sách nhà nước”, ông Vinh nói.

Theo ông Vinh, Đại học Quốc gia Hà Nội phải tự soi nhân lực có đủ năng lực để hấp thụ những đề tài lớn tầm cỡ quốc gia và trở thành top 1 không.

TS Hoàng Ngọc Vinh.jpg
TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GD-ĐT. Ảnh: NVCC.

Bên cạnh đó, hiện nay, nguồn lực của Đại học Quốc gia Hà Nội vẫn thiếu thốn, “giật gấu vá vai” khi vẫn phải tuyển quy mô sinh viên rất lớn. “Thiếu kinh phí nên phải tuyển nhiều sinh viên đại học. Như vậy, lấy đâu ra tiềm năng nghiên cứu, đào tạo nhân tài cho quốc gia. Trong khi đó, cần tăng quy mô đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ”, ông Vinh nói.

Chưa kể, hiện nay, Đại học Quốc gia Hà Nội có nhiều trường, khoa thành viên, nhưng tính gắn kết hữu cơ trong tổ chức để tạo sức mạnh tổng hợp còn yếu. “Cần có chiến lực kết nối, hợp tác nghiên cứu trong các trường, khoa thành viên. Bởi liên kết khỏe thì mới tăng cơ hội hợp tác từ cả bên trong lẫn bên ngoài”, ông Vinh nói.

Trong bối cảnh phát triển của tự chủ đại học, TS Lê Đông Phương cũng cho rằng, Đại học Quốc gia Hà Nội cần sớm tái cơ cấu để thực sự chuyển sang quản trị đại học dựa trên mục tiêu, chất lượng và kết quả đầu ra; phân cấp tự chủ cho các đơn vị bên trong gắn với trách nhiệm giải trình của các đơn vị và của cả Đại học Quốc gia Hà Nội.

Tại Lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội (16/5/1906-16/5/2026), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, Đại học Quốc gia Hà Nội phải luôn tự soi mình trong trách nhiệm quốc gia và trong khát vọng vươn lên của dân tộc. Hai chữ “quốc gia” là lời nhắc nhở thiêng liêng về trách nhiệm, danh dự và sứ mệnh phụng sự đất nước. Đó phải là nơi hội tụ những bộ óc ưu tú, khơi mở chân trời tri thức mới, góp phần giải đáp các vấn đề lớn của phát triển, đào tạo những con người có năng lực dẫn dắt và hun đúc bản lĩnh trí tuệ Việt Nam trong thời đại mới. Trong kỷ nguyên mà vận mệnh quốc gia ngày càng được quyết định bởi tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng con người, Đại học Quốc gia Hà Nội càng phải vươn lên mạnh mẽ hơn nữa, trở thành trụ cột học thuật hàng đầu, trung tâm sáng tạo lớn, lực lượng tiên phong của giáo dục đại học Việt Nam; đồng thời là một gương mặt tiêu biểu, có uy tín của trí tuệ Việt Nam trên trường quốc tế.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng gợi mở Đại học Quốc gia Hà Nội phải vươn lên thành một đại học tinh hoa hiện đại, đa ngành, đa lĩnh vực, vận hành theo mô hình đại học đổi mới sáng tạo và có năng lực dẫn dắt quốc gia. “Tinh hoa” phải được đo bằng chất lượng học thuật, năng lực tạo tri thức mới, đào tạo nhân tài, phát triển công nghệ chiến lược và đóng góp thực chất cho đất nước, và uy tín được thừa nhận trên trường quốc tế. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước lưu ý cần có lộ trình cụ thể, phân giao mục tiêu, nhiệm vụ cho từng thành viên, từng đơn vị, nhóm nghiên cứu, định hướng quản lý theo kết quả. 

“Đầu tư cho Đại học Quốc gia Hà Nội phải được coi là đầu tư chiến lược cho tương lai quốc gia, với cơ chế tài chính đặc thù, nguồn lực đủ mạnh và chính sách vượt trội để xây dựng hạ tầng khoa học hiện đại, thu hút và trọng dụng nhân tài trong nước, quốc tế”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nói.