Ngày 28/5, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã tổ chức chương trình gặp mặt các bảo tàng ngoài công lập trên địa bàn thành phố và giới thiệu Lễ hội thiết kế sáng tạo năm 2026.
Chỉ sợ tiền bán vé không đủ in vé bán
Tính đến nay, cả nước có khoảng 218 bảo tàng, trong đó khối ngoài công lập chiếm 81 cơ sở. Tuy nhiên, bức tranh vận hành thực tế lại bộc lộ nhiều khoảng tối đáng lo ngại. Theo báo cáo từ bà Ngọc Hòa - Giám đốc Trung tâm điều phối hoạt động sáng tạo Hà Nội, trưng bày ở các bảo tàng ngoài công lập chủ đề lịch sử và văn hóa chiếm ưu thế tuyệt đối (60%), theo sau là nghệ thuật/mỹ thuật (24%) và khoa học/chuyên ngành (16%).
Về lượng khách, đa số (43,3%) các bảo tàng chỉ đón dưới 5.000 khách mỗi năm. Về công nghệ có đến 52% đơn vị vẫn quản lý hiện vật bằng phương pháp thủ công, chỉ 9% ứng dụng công nghệ cao như thực tế ảo hay quét 3D. Có tới 65,2% cơ sở cho biết chưa tiếp cận được bất kỳ chương trình hỗ trợ cụ thể nào từ phía Nhà nước.
Những con số này được khắc họa rõ nét qua tiếng kêu cứu thực tế từ đại diện Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá. Dù mang trong mình giá trị chuyên ngành độc đáo, bảo tàng đang đứng trước sự xuống cấp trầm trọng sau nhiều năm duy trì: Không có hệ thống chống nóng, nhiệt độ cao đã làm kính tủ trưng bày máy ảnh nứt vỡ hàng loạt. Mái bê tông co giãn gây dột nát vào mùa mưa, nhân viên chỉ biết dùng chậu hứng nước và lau chùi, đe dọa trực tiếp đến các hiện vật bằng giấy cực kỳ dễ hỏng. Các thiết bị cơ bản như đèn chiếu sáng, điều hòa cũng hỏng hóc nặng.
Hoạt động gần 10 năm chỉ dựa vào lòng nhiệt tình, không có lương hay chế độ, dẫn đến việc không thu hút được người trẻ. Hiện tại, nhân sự trẻ nhất của bảo tàng cũng đã gần 60 tuổi và hoàn toàn không có khả năng đáp ứng các nghiệp vụ số hóa.
Đại diện bảo tàng xót xa ví mình như "ông từ giữ đền", chỉ biết trông nom và mở cửa. Báo cáo khó khăn lên xã nhận được câu trả lời là "không nằm trong ngân sách", trong khi bản thân bảo tàng không có kinh phí để tự sửa chữa hay mở rộng các không gian trải nghiệm cho du khách. Nếu không có sự quan tâm từ Nhà nước, các bảo tàng tâm huyết này sẽ dần mai một.
"Gần chục năm rồi chúng tôi chưa bán vé. Chúng tôi sợ số vé bán được không đủ tiền in vé", đại diện Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá nêu ý kiến.
Ông Nguyễn Thế Hùng - Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội Di sản Văn hóa Việt Nam khẳng định, hệ thống bảo tàng ngoài công lập đóng vai trò rất quan trọng và cùng chung sứ mệnh phục vụ cộng đồng, gìn giữ di sản như các bảo tàng công lập.
Ông cũng cho rằng việc vận hành một bảo tàng là công việc vô cùng khó khăn. Nhiều bảo tàng tư nhân trên thế giới được hình thành từ đam mê sưu tầm của cá nhân nhưng để duy trì hoạt động, họ phải chuẩn bị nguồn quỹ vận hành trong nhiều năm, đồng thời biết kết nối với doanh nghiệp và cộng đồng để tìm kiếm sự hỗ trợ.
Đề cập đến thực trạng hiện nay, ông Nguyễn Thế Hùng nhìn nhận hệ thống bảo tàng Việt Nam vẫn còn nhiều điểm yếu, đặc biệt là trong ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số.
"Muốn chuyển đổi số trước hết phải số hóa hiện vật, hoàn thiện dữ liệu. Nếu chưa số hóa mà chỉ quản lý bằng phần mềm mới dừng ở mức thống kê, chưa tạo được sự tương tác thực sự với công chúng", ông phân tích.
Theo ông, ngay cả nhiều bảo tàng công lập có điều kiện tốt hơn cũng chưa làm được nhiều trong lĩnh vực này, vì vậy các bảo tàng ngoài công lập càng gặp khó khăn hơn.
Ông Nguyễn Thế Hùng cũng kỳ vọng Hà Nội sẽ sớm ban hành những chính sách riêng dành cho hệ thống bảo tàng ngoài công lập, nhất là trong bối cảnh Luật Thủ đô sửa đổi đã trao thêm nhiều cơ chế đặc thù cho thành phố trong phát triển văn hóa.
Số hóa và cái bắt tay đồng hành
Nhằm biến những kiến nghị thành hành động, Giám đốc Bảo tàng Hà Nội Nguyễn Tiến Đà đã đưa ra nhiều cam kết đồng hành thiết thực, hướng tới việc chia sẻ nguồn lực để cùng phát triển.
Trong thời gian tới, ông Đà cho biết sẽ tập trung triển khai các giải pháp:
Lên bản đồ số: Xây dựng bản đồ số các bảo tàng ngoài công lập tích hợp trên nền tảng của Bảo tàng Hà Nội và website Thành phố sáng tạo, giúp du khách dễ dàng tra cứu địa điểm và hoạt động. Kế hoạch này dự kiến hoàn thiện dữ liệu số trước tháng 7 để kết nối vào ứng dụng chung của thành phố.
Hỗ trợ "cầm tay chỉ việc": Bảo tàng Hà Nội sẵn sàng cử cán bộ chuyên môn xuống tận nơi hỗ trợ các đơn vị tư nhân kiểm kê, bảo quản hiện vật và chỉnh lý không gian trưng bày.
Đón chờ cú hích chính sách: Đáng chú ý, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đang xây dựng 3 nghị quyết lớn liên quan đến kinh tế đêm, bảo tồn di tích và thu hút đầu tư. Ông Đà ví von: "Các nghị quyết khi được ban hành sẽ giống như một đại lộ lớn, còn các bảo tàng chính là những phương tiện để cùng phát triển trên con đường đó".
Tôn vinh sáng tạo: Đề xuất xây dựng các giải thưởng dành cho ý tưởng thiết kế trưng bày nhằm kích thích sự đổi mới trong việc tiếp cận công chúng.
Thay đổi tư duy hoạt động của các bảo tàng công lập ở TPHCM
Ngày 29/5, Sở Văn hóa - Thể thao TPHCM tổ chức hội nghị Thực trạng và giải pháp xây dựng, phát triển hệ thống bảo tàng tại TPHCM. Dự hội nghị có ông Phạm Định Phong, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT-DL); ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao TPHCM cùng đông đảo chuyên gia, nhà nghiên cứu, đại diện các bảo tàng.
Các đại biểu đưa ra ý kiến xung quanh thực trạng và giải pháp phát triển bảo tàng tại TPHCM.
Một số bảo tàng chưa tạo được sản phẩm đặc trưng có sức lan tỏa mạnh hoặc chưa phát huy hiệu quả tiềm năng di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch sáng tạo.
Dẫu vậy, với lợi thế là trung tâm kinh tế, văn hóa lớn của cả nước, có điều kiện thuận lợi về nguồn lực xã hội hóa, hợp tác quốc tế, công nghệ và lượng khách tham quan đông, TPHCM có nhiều tiềm năng để trở thành địa phương đi đầu cả nước trong đổi mới hoạt động bảo tàng theo hướng hiện đại, thông minh và hội nhập quốc tế.
Đây cũng là nền tảng quan trọng để các bảo tàng tiếp tục nâng cao chất lượng hoạt động, khẳng định vai trò là thiết chế văn hóa quan trọng trong chiến lược phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa của thành phố trong thời gian tới.
Phát biểu tổng kết, ông Trần Thế Thuận đánh giá hội nghị đã diễn ra nghiêm túc, thẳng thắn và trách nhiệm với nhiều ý kiến chuyên sâu từ các nhà khoa học, chuyên gia và những người trực tiếp làm công tác bảo tàng.
Theo ông Thuận, 41 tham luận tại hội nghị đã tập trung vào nhiều vấn đề quan trọng cũng như định hướng phát triển hệ thống bảo tàng của TPHCM trong bối cảnh đô thị sáng tạo và kinh tế văn hóa.
Ông Trần Thế Thuận cũng khẳng định TPHCM đang định hướng các bảo tàng công lập chuyển từ tư duy “trưng bày hiện vật” sang “phục vụ công chúng”; từ "giới thiệu thông tin" sang "kể chuyện di sản"; từ "không gian tham quan" sang "không gian trải nghiệm và sáng tạo". Đây là xu hướng cốt lõi của bảo tàng hiện đại trên thế giới hiện nay.
"Điều này cũng góp phần đưa bảo tàng trở thành không gian văn hóa sống động, gần gũi hơn với công chúng", Giám đốc Sở VH-TT TPHCM Trần Thế Thuận cho biết.
Ảnh: HK
.svg){kind=icon}
