Giữa lúc chúng tôi còn chưa quyết định được, tôi đọc chỉ đạo của Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc về việc không bắt buộc người dân chuyển sang phương tiện thuần điện. Chỉ đạo ấy khiến chúng tôi yên tâm hơn, bởi ít nhất trong quá trình xây dựng chính sách, việc đổi xe của mỗi gia đình sẽ không bị mặc nhiên áp đặt theo một lộ trình bắt buộc.

Đây là chỉ đạo trong quá trình xây dựng chính sách, chứ không bãi bỏ những quy định kiểm soát khí thải đã có. Hà Nội đã thí điểm vùng phát thải thấp từ tháng 7/2026, hỗ trợ hộ nghèo đủ điều kiện đổi xe xanh tối đa 20 triệu đồng và miễn vé xe buýt trợ giá cho hành trình trong Vành đai 1 từ ngày 1/7/2026 đến hết tháng 6/2027. Theo Quyết định số 13/2026/QĐ-TTg, Hà Nội và TPHCM bắt đầu kiểm định khí thải xe máy từ ngày 1/7/2027. Có thể thấy, chúng ta đã có những bước đi khá cụ thể. Nhưng để người dân đồng hành, chính sách vẫn cần mở thêm lựa chọn bên cạnh việc mua xe mới.

Đổi xe cũ lấy ba năm đi lại miễn phí

Tại Barcelona của Tây Ban Nha, một chương trình mang tên T-verda đã được triển khai từ tháng 10/2017. Người tự nguyện đưa phương tiện cũ gây ô nhiễm môi trường đi phá dỡ có thể nhận thẻ sử dụng giao thông công cộng miễn phí trong ba năm, với số lượt đi không giới hạn trên mạng lưới tích hợp của khu vực. Đổi lại, họ phải cam kết không mua xe thay thế trong thời gian đó và đáp ứng các điều kiện khác.

Cách làm ấy rất gần với câu chuyện của nhiều gia đình Việt Nam. Nếu có tuyến giao thông công cộng thuận tiện, một tấm thẻ dài hạn có thể hữu ích hơn khoản hỗ trợ mua xe điện. Khi ấy, người dân bớt được tiền xăng, tiền gửi xe, còn thành phố cũng giảm được một phương tiện gây ô nhiễm.

w ho guom 1 13726.jpg
Hà Nội thí điểm Vùng phát thải thấp. Ảnh: Hoàng Hà

Để tránh hỗ trợ hình thức, Barcelona yêu cầu giấy tờ xác nhận xóa đăng ký và phá dỡ xe, nhờ đó có thể kiểm chứng kết quả. Tất nhiên, chương trình không dành cho tất cả. Những người phải đưa đón con qua nhiều nơi hoặc làm việc theo ca vẫn có thể cần phương tiện riêng. Vì vậy, hỗ trợ đi lại bằng giao thông công cộng là một lựa chọn bổ sung, chứ không nên trở thành yêu cầu áp dụng cho mọi gia đình.

Hà Nội đã có chính sách miễn vé xe buýt trong Vành đai 1 và hỗ trợ mua phương tiện xanh. Điều đáng học từ T-verda là thêm một lựa chọn: ai tự nguyện loại bỏ xe cũ đủ điều kiện có thể lựa chọn nhận quyền đi xe buýt, tàu điện trong hai hoặc ba năm thay cho hỗ trợ mua xe. Trước mắt, nên thí điểm ở nơi có mạng lưới vận tải công cộng phù hợp, đồng thời quy định rõ việc thu hồi, xử lý xe cũ. Bởi nếu xe cũ chỉ được bán sang địa phương khác, ô nhiễm có thể chỉ chuyển chỗ.

Quản lý phương tiện theo mức độ gây ô nhiễm

London của Anh có một cách quản lý khác. Vùng phát thải siêu thấp ULEZ được triển khai từ năm 2019 và mở rộng toàn bộ các quận vào năm 2023. Đối với ô tô con, xe xăng đáp ứng tiêu chuẩn Euro 4 hoặc xe diesel đáp ứng Euro 6 về cơ bản có thể đi vào vùng này mà không phải trả phí ULEZ. Xe không đạt chuẩn, nếu không thuộc diện miễn trừ, phải trả 12,5 bảng Anh mỗi ngày. Điều này cũng có nghĩa một chiếc xe chạy xăng đạt tiêu chuẩn vẫn có thể tiếp tục được sử dụng.

Cùng với ULEZ, London triển khai chương trình hỗ trợ loại bỏ hoặc cải tạo phương tiện không đạt chuẩn từ tháng 1/2023 đến tháng 9/2024. Cơ quan Giao thông London cho biết chương trình giúp loại bỏ hoặc nâng cấp gần 54.000 phương tiện cũ gây ô nhiễm. Một số loại phương tiện được hỗ trợ cải tạo bằng giải pháp kỹ thuật phù hợp; các trường hợp khác có thể nhận hỗ trợ để thay đổi phương tiện hoặc cách đi lại. Nhờ có những khoản hỗ trợ ấy, người dân có thêm điều kiện thực hiện các yêu cầu về môi trường.

Tôi không cho rằng Việt Nam nên sao chép mức phí của London, bởi xe máy vẫn là phương tiện đi làm, mưu sinh của rất nhiều gia đình. Hà Nội cũng có quy định hạn chế riêng đối với xe dùng nhiên liệu hóa thạch theo khu vực, khung giờ, kể cả khi xe đạt chuẩn khí thải. Vì vậy, khi đánh giá các giai đoạn thí điểm, tôi nghĩ chúng ta nên xem xét kỹ hơn mức độ gây ô nhiễm của từng nhóm phương tiện, đồng thời xác định ai cần được hỗ trợ trước khi siết điều kiện lưu thông.

Barcelona còn có một cơ chế khác đáng tham khảo. Với phương tiện không đủ điều kiện đi vào vùng phát thải thấp, thành phố cho đăng ký tối đa 24 ngày lưu thông mỗi năm, bên cạnh ngoại lệ dành cho một số nhu cầu đặc biệt. Hà Nội hiện đã cho phép phương tiện có giấy phép của cơ quan có thẩm quyền vào vùng hạn chế. Điều đáng nghiên cứu thêm là một cơ chế rõ ràng về số ngày được phép lưu thông, tiêu chí xét duyệt và cách đăng ký. Một người thỉnh thoảng phải đưa người thân đến bệnh viện cần được xem xét khác với phương tiện thường xuyên hoạt động trong vùng hạn chế.

Có thể sửa xe thay vì phải mua xe mới?

Tại Seoul, Hàn Quốc, chính quyền tăng cường kiểm soát ô nhiễm bụi mịn từ tháng 12 đến tháng 3 hằng năm, khi điều kiện thời tiết khiến ô nhiễm dễ trở nên nghiêm trọng. Trong thời gian này, những xe thuộc nhóm khí thải mức 5 chưa được thực hiện biện pháp giảm ô nhiễm bị hạn chế lưu thông vào giờ quy định của ngày làm việc. Xe lắp thiết bị xử lý khí thải phù hợp có thể được loại trừ khỏi diện hạn chế, cùng với các trường hợp miễn trừ khác.

Qua cách làm này, có thể thấy một số phương tiện vẫn có cơ hội tiếp tục lưu thông sau khi được xử lý về kỹ thuật. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần phân biệt: thiết bị lọc bụi dành cho xe diesel của Hàn Quốc không thể đem áp dụng nguyên xi cho xe máy chạy xăng ở Việt Nam. Điều nên tham khảo là hỗ trợ sửa chữa khi an toàn, hiệu quả và ít tốn kém hơn thay xe.

xe xăng
Xe máy vẫn là phương tiện đi làm, mưu sinh của rất nhiều gia đình. Ảnh: Đình Hiếu

Từ tháng 7/2027, khi xe máy ở Hà Nội và TPHCM bắt đầu được kiểm định khí thải, sẽ có những người phải bảo dưỡng hoặc sửa xe để đáp ứng yêu cầu. Người dân đã được khuyến nghị kiểm tra, bảo dưỡng xe, nhưng một chương trình hỗ trợ chi phí sửa chữa có điều kiện vẫn là vấn đề cần nghiên cứu cụ thể. Chẳng hạn, người thuộc nhóm thu nhập thấp có xe không đạt chuẩn có thể được cấp phiếu hỗ trợ tại cơ sở sửa chữa đủ điều kiện, rồi kiểm tra lại sau khi khắc phục. Về thủ tục, khoản hỗ trợ chỉ nên được quyết toán khi xe đạt chuẩn sau sửa chữa. Còn nếu xe không thể khắc phục, cơ quan chức năng cần hướng dẫn người dân lựa chọn phương án thu hồi hoặc thay thế.

Tuy vậy, kiểm soát ô nhiễm không khí và giảm phát thải khí nhà kính vẫn là hai mục tiêu cần được phân biệt. Việc một xe xăng đạt quy chuẩn khí thải giúp kiểm soát các chất gây ô nhiễm không khí theo giới hạn áp dụng, nhưng chiếc xe ấy vẫn tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch và phát thải khí nhà kính. Chuyển đổi năng lượng xanh vẫn cần được thúc đẩy, chỉ có điều chúng ta nên tạo điều kiện để người dân thay đổi theo khả năng thực tế, thay vì đánh đồng mọi xe đang sử dụng với phương tiện phải loại bỏ ngay.

Từ những kinh nghiệm ấy, có thể thí điểm một cơ chế cho phép người dân lựa chọn giữa thẻ đi lại dài hạn, hỗ trợ sửa xe đạt chuẩn hoặc giấy phép lưu thông giới hạn theo ngày, tùy hoàn cảnh. Người muốn mua phương tiện xanh vẫn được hưởng chính sách hiện có nếu đủ điều kiện. Quan trọng là họ biết rõ mình có những lựa chọn nào.

Dù vậy, nhu cầu đi lại của một người giao hàng, gia đình có con nhỏ và người cao tuổi sống gần ga tàu điện rất khác nhau. Tấm thẻ miễn phí cũng ít ý nghĩa nếu phải đi quá xa đến bến hoặc đổi tuyến liên tục. Vì thế, cần thí điểm ở nơi giao thông công cộng thuận tiện, rồi điều chỉnh theo phản hồi của người dân.

Khi triển khai, cần theo dõi số xe cũ được thu hồi, số người chuyển sang giao thông công cộng, tỷ lệ xe đạt chuẩn sau sửa chữa và kinh phí hỗ trợ. Dữ liệu đó sẽ giúp đánh giá hiệu quả trước khi mở rộng. Về thủ tục, nên tận dụng thông tin đăng ký xe, kiểm định và vé điện tử sẵn có, tránh để người dân phải nộp lại giấy tờ.

Trở lại câu chuyện gia đình tôi, vợ chồng tôi vẫn sẽ cân nhắc giữa chiếc xe máy đang sử dụng, xe đạp hay xe điện, sao cho phù hợp với nhu cầu đi lại và điều kiện kinh tế của mình. Chỉ đạo của Phó Thủ tướng đã giúp chúng tôi yên tâm hơn, đồng thời mở ra cơ hội để các chính sách chuyển đổi xanh được xây dựng theo hướng linh hoạt và thiết thực hơn. Điều người dân mong đợi tiếp theo là những hướng dẫn cụ thể, để biết chiếc xe mình đang sử dụng có còn đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường hay không, nếu chưa đạt thì có thể sửa chữa được không và nếu cần thay thế thì sẽ được hỗ trợ như thế nào.