
Ba ca xuyên đêm, đào hầm sâu vào lòng núi
Tại công trường Nhà máy Thủy điện tích năng Bác Ái (xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa), nơi cửa hầm các xe tải vừa chở đất đá ra ngoài, những chiếc máy đào hầm lại tiến sâu ngoạm vào lòng núi. Gương hầm vừa được giải phóng, thiết bị khoan đã tiến lên, chuẩn bị cho chu kỳ tiếp theo.
Từ cửa hầm nhìn vào sâu hun hút, ánh đèn chiếu sáng xuyên suốt ngày đêm. Đường ống thông gió cỡ lớn kéo dài từ bên ngoài vào trong lòng núi, đảm bảo không khí lưu thông liên tục.
Đứng bên ngoài cửa hầm, Trung tá Lê Đình Bình, Chỉ huy trưởng một mũi thi công hầm thuộc Tổng công ty Xây dựng Lũng Lô, cho biết đơn vị đang huy động khoảng 120 cán bộ, công nhân tham gia dự án. “Chúng tôi chia thành 3 ca, làm việc liên tục 24/24 giờ”, ông Bình nói.

Công việc chủ yếu gồm khoan, nổ mìn, bốc xúc và vận chuyển đất đá ra ngoài. Sau khi hoàn tất các công đoạn, máy móc lại được đưa vào gương hầm để bắt đầu chu kỳ mới. Bình quân mỗi ngày, công nhân và kỹ sư thực hiện khoảng 2 chu kỳ đào hầm tại mũi thi công.
Theo ông Bình, thách thức lớn của công trình là hệ thống đường hầm nằm sâu trong lòng núi, đan xen ở nhiều cao độ khác nhau. Có hầm ở cao độ 300m, cũng có hầm ở cao độ 200m, 140m hay 103m.
Chưa kể, nhiều đơn vị cùng thi công trong không gian chật hẹp, có lúc phải sử dụng chung tuyến đường vận chuyển. Vì vậy, việc phối hợp, đặc biệt trong các đợt khoan nổ mìn, phải được tổ chức chặt chẽ để bảo đảm an toàn.
“Lũng Lô huy động 9 máy khoan hầm, trong đó 3 máy được đầu tư mới với tổng giá trị gần 50 tỷ đồng nhằm đẩy nhanh tiến độ”, ông cho hay.
Nhờ thiết bị và nhân lực được tăng cường, có thời điểm đơn vị đào được 200m hầm trong một tháng. Theo ông Bình, đây là tốc độ kỷ lục từ trước đến nay của tổng công ty.

Với kinh nghiệm hơn 20 năm “đào hầm, khoét núi” tại các dự án thuỷ điện, ông Phạm Quốc Huy, Phó Giám đốc Ban điều hành Công ty CP Sông Đà 10, đánh giá yêu cầu về tiến độ và năng suất đào hầm tại thủy điện tích năng Bác Ái cao hơn nhiều so với các công trình mà đơn vị từng tham gia.
“Trước đây, tại một số công trình ngầm, tốc độ đào hầm thường chỉ đạt khoảng 80-100m/tháng. Còn ở Bác Ái, năng suất bình quân đạt 130-140m/tháng”, ông Huy chia sẻ.
Theo ông Huy, kinh nghiệm tích lũy qua nhiều công trình, cùng sự hỗ trợ của máy móc, thiết bị hiện đại, đã giúp những người thợ đẩy nhanh tốc độ đào hầm, từng bước tiến sâu vào lòng núi.
Trên toàn công trường, khoảng 450 công nhân, kỹ sư của các nhà thầu đang miệt mài làm việc. Ba ca nối tiếp nhau, duy trì nhịp độ thi công liên tục ngày đêm.

Vượt vùng địa chất đứt gãy dài 170m
Chỉ vào bản đồ công trình, ông Nguyễn Đức Cường, Trưởng phòng Kỹ thuật Ban Quản lý dự án Điện 3 (Tập đoàn Điện lực Việt Nam - EVN), cho biết hệ thống đường hầm của dự án thủy điện tích năng Bác Ái có tổng chiều dài khoảng 17km, có những vị trí nằm sâu tới 500m.
Đến nay, các đơn vị thi công đã hoàn thành khoảng 7,6km đường hầm, tương đương 44% khối lượng.
Tuy nhiên, hành trình đào hầm xuyên lòng núi không phải lúc nào cũng thuận lợi. Dù đã khảo sát, tính toán kỹ lưỡng, nhưng khi thi công thực tế, các đơn vị vẫn gặp những tình huống nằm ngoài dự kiến, nhất là tại những khu vực có địa chất phức tạp.
“Có đoạn hầm, qua khảo sát, thiết kế ban đầu dự liệu sẽ gặp vùng địa chất yếu kéo dài khoảng 40m. Thế nhưng, khi đào thực tế thì vùng đá yếu, đứt gãy lại kéo dài lên tới 170m”, ông Cường kể.


Điều này khiến việc thi công khó khăn hơn rất nhiều. Bởi với người đào hầm, khoét núi, gặp đá cứng, ổn định lại thuận lợi hơn đất đá yếu. Do đó, khi qua vùng đứt gãy, không thể chỉ đưa máy vào khoan rồi đào tiếp. Mỗi bước đào vì thế kéo theo thêm công việc, thời gian và sức ép lên tiến độ.
Trước tình huống đó, chủ đầu tư cùng các đơn vị tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát và chuyên gia địa chất phải nghiên cứu, tìm phương án xử lý. Các chuyên gia nước ngoài thuộc đơn vị tư vấn hỗ trợ dự án cũng được tham vấn.
Sau những cuộc họp phân tích căng não, các bên thống nhất phương án đào kết hợp gia cố từng bước để vượt vùng đứt gãy. Theo đó, hầm được đào đến đâu, nhà thầu dựng khung chống đỡ, gia cố vòm hầm đến đó để bảo đảm ổn định trước khi tiếp tục tiến sâu hơn. Ông Cường chia sẻ, quá trình ấy kéo dài suốt 3-4 tháng trời.
Đến nay, các đơn vị đã vượt qua khu vực khó khăn, điều kiện địa chất dần ổn định và đang từng bước đẩy nhanh tiến độ thi công.
Cách vận hành đặc biệt của 'cục pin' khổng lồ
Là người trực tiếp tham gia dự án, ông Nguyễn Hữu Đức, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án Điện 3, cho biết Thủy điện tích năng Bác Ái là công trình đầu tiên thuộc loại hình này tại Việt Nam, với 4 tổ máy, tổng công suất 1.200MW và vốn đầu tư hơn 21.100 tỷ đồng.
Điểm đặc biệt của Bác Ái nằm ở cách vận hành hai hồ chứa nước ở hai cao độ khác nhau. Khác với thủy điện truyền thống, nhà máy không chỉ sử dụng nước từ hồ trên chảy xuống hồ dưới để phát điện mà còn có thể bơm ngược nước lên cao, tích trữ năng lượng để sử dụng khi cần thiết.

Ông Đức lấy ví dụ, vào buổi trưa, khi nguồn điện mặt trời phát nhiều, nhà máy có thể sử dụng phần điện dư thừa để vận hành máy bơm, đưa nước từ hồ dưới lên hồ trên, với độ chênh cao hơn 400m.
Sau khoảng 9 tiếng bơm, hồ trên có thể được tích đầy nước.
Đến buổi tối, khi mặt trời tắt nắng và nhu cầu sử dụng điện tăng cao, dòng nước từ hồ trên lại được dẫn xuống qua các tua-bin để phát điện, bổ sung nguồn cung cho hệ thống.
Nước sau khi phát điện lại được đưa về hồ dưới, chờ tiếp tục bơm lên trong chu kỳ tiếp theo.
Có thể hình dung hai hồ chứa hoạt động như một “cục pin” khổng lồ. Khi hệ thống điện có nguồn dư thừa, nhà máy sử dụng điện để bơm nước lên cao, tương tự quá trình sạc pin. Khi nhu cầu điện tăng, nước từ hồ trên chảy xuống làm quay tua-bin, phát điện trở lại, giống như quá trình xả pin.
Theo ông Đức, cách vận hành này có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam phát triển mạnh điện gió, điện mặt trời - những nguồn điện phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết.
“Điện mặt trời có thể đang phát rất lớn, nhưng chỉ cần một đám mây đi qua, công suất có thể sụt giảm hàng nghìn MW. Trong khi đó, hệ thống điện luôn phải cân bằng giữa lượng điện sản xuất và tiêu thụ. Vì vậy, cần có những nguồn điện linh hoạt như thủy điện tích năng để bù đắp những lúc năng lượng tái tạo biến động”, ông Đức phân tích.

Ngoài khả năng tích trữ và phát điện vào giờ cao điểm, Bác Ái còn được thiết kế để góp phần san bằng biểu đồ phụ tải, hỗ trợ điều tần, bù công suất phản kháng và tăng khả năng ổn định của hệ thống điện. Nhờ đó, hệ thống có thể giảm áp lực huy động những nguồn điện có chi phí cao vào thời điểm nhu cầu tăng mạnh.
So với hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), ông Đức cho rằng thủy điện tích năng có lợi thế về tuổi thọ và khả năng tạo quán tính cho hệ thống điện. Trong khi dung lượng pin suy giảm theo thời gian, thủy điện tích năng sử dụng nước làm phương tiện tích trữ nên không chịu sự suy giảm theo cơ chế lão hóa pin.
Ngoài ra, Bác Ái được lựa chọn xây dựng tại khu vực miền Trung - nơi có tiềm năng phát triển năng lượng tái tạo lớn và địa hình phù hợp với loại hình thủy điện tích năng.
Hiện tại, việc triển khai dự án cũng thuận lợi hơn nhờ kinh nghiệm xây dựng các công trình thủy điện lớn như Hòa Bình, Sơn La và năng lực thi công công trình ngầm của các nhà thầu trong nước.
Tại công trường Thủy điện tích năng Bác Ái, cả 7 mũi thi công vẫn ngày đêm mở đường vào lòng núi để phát điện tổ máy đầu tiên vào tháng 12/2029, 3 tổ máy còn lại lần lượt vận hành trong năm 2030. Toàn bộ dự án dự kiến hoàn thành vào tháng 5/2031.
