Xe máy “hạ gục” những bộ đếm truyền thống

Hãy thử đứng ở một ngã tư vào giờ tan tầm, không khó để bắt gặp hình ảnh xe máy len vào từng khe hở nhỏ nhất, chồng lên nhau, che khuất nhau, tạo thành một dòng chảy không có làn, không có hàng lối. Chính thói quen đi lại ấy lại khiến việc điều chỉnh đèn giao thông theo lưu lượng phương tiện ở Việt Nam gặp khó suốt nhiều năm qua.

Đèn giao thông thích ứng, tức là đèn tự điều chỉnh thời gian xanh - đỏ theo lưu lượng xe thực tế thay vì chạy theo chu kỳ cố định, thực ra không phải chuyện mới. Năm 1928, Mỹ từng thử nghiệm cho đèn tự bật khi nghe tiếng còi của ô tô tiến đến nút giao. Đến năm 1930, nước Anh đặt những tấm đệm khí nén dưới mặt đường để phát hiện xe, nối với bộ điều khiển điện vận hành đèn tín hiệu.

Cải tiến đèn giao thông đã là bài toán thế kỷ. Các quốc gia, doanh nghiệp vẫn miệt mài tìm kiếm giải pháp tốt nhất cho nan đề: Hướng nào đông xe hơn thì được xanh lâu hơn để giải tỏa, không bắt mọi hướng chờ theo một kịch bản đã định sẵn, tránh tình trạng bên đông phải dừng, bên thoáng lại được đi.

camera giao thông 3.png
Xe máy, ô tô đan xen trên đường khiến nhiều phương pháp đếm lưu lượng phương tiện truyền thống không thể phát huy hiệu quả.

GS.TS. Lê Hùng Lân, Phó Chủ tịch Hội Tự động hoá Việt Nam, ví nguyên lý này với hình ảnh một chiến sĩ cảnh sát giao thông đứng giữa ngã tư. Người cảnh sát ấy quan sát cả bốn hướng, thấy bên nào đông hơn thì ưu tiên cho đi lâu hơn, các hướng còn lại kiên nhẫn chờ. Vấn đề là muốn máy móc làm được điều đó, trước hết nó phải “nhìn thấy” và đếm được dòng xe đang đổ về nút giao.

Và đây là chỗ câu chuyện rẽ sang hướng khó khăn. Không giống với các nước phát triển, nơi ô tô di chuyển theo từng làn riêng biệt, giao thông Việt Nam là dòng phương tiện hỗn hợp, xe máy chiếm tỷ trọng rất cao, chạy xen kẽ, chồng lấn và che khuất lẫn nhau trên mặt đường. Và nhiều hệ thống, vốn đã thành công ở nước ngoài, lại không thể phát huy vai trò trên đường phố Việt Nam.

“Những công nghệ kinh điển mà nước ngoài thường sử dụng, chẳng hạn hệ thống vòng cảm biến từ chôn dưới mặt đường, chủ yếu phù hợp với dòng xe đơn, đặc biệt là ô tô. Ở Việt Nam, các phương tiện thường di chuyển xen lẫn, chồng lấn lên nhau trong cùng một làn nên công nghệ này khó phát hiện và đếm chính xác”, GS.TS. Lê Hùng Lân, Giảng viên cao cấp trường ĐH Giao thông Vận tải, Phó Chủ tịch Hội Tự động hoá Việt Nam”, nhận định.

Lê Hùng Lân.png
GS.TS. Lê Hùng Lân, Giảng viên cao cấp trường ĐH Giao thông Vận tải, Phó Chủ tịch Hội Tự động hoá Việt Nam.

Và Việt Nam cũng đã có bài học đắt giá khi chọn công nghệ nước ngoài. Theo GS.TS. Lê Hùng Lân, trước đây, TPHCM thử nghiệm một dự án công nghệ của Australia nhưng thất bại vì không phát hiện chính xác lưu lượng xe đến nút giao. Khoảng 10 năm trước, Hà Nội cũng triển khai dự án điều khiển tín hiệu tại các nút giao và cũng không thành, một phần do hướng đặt camera chưa phù hợp.

Rõ ràng, công nghệ chạy tốt ở nước ngoài không thể bê nguyên vào Việt Nam. Giao thông nước ta cần một công cụ thu thập dữ liệu phải đủ “tinh mắt” để đọc được dòng xe hỗn hợp, chứ không chỉ đếm theo những mô hình giao thông đơn giản.

Giải pháp của Viettel cho giao thông thích ứng Việt

Lời giải đang dần hé lộ nhờ camera ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Theo GS.TS. Lê Hùng Lân, loại thiết bị này vừa đếm, vừa phân loại phương tiện, biết từng loại xe có bao nhiêu chiếc và chạy nhanh hay chậm. Nó còn ghi nhận mật độ dòng xe, vận tốc khi vào nút giao, hàng chờ, thậm chí kết hợp dữ liệu dự báo hoặc lưu lượng ở các nút xung quanh.

Những con số ấy quan trọng vì chọn hướng nào nhiều xe hơn để cho xanh lâu hơn mới chỉ là một nửa bài toán. Hệ thống còn phải cân nhắc tương quan giữa các hướng, nhận ra mức độ đông đúc và tính ra chu kỳ phù hợp để giải tỏa hiệu quả nhất. Nhưng thu thập càng nhiều dữ liệu thì cái giá phải trả cũng càng lớn.

camera giao thông 2.png
Các kỹ sư theo dõi vận hành đèn tín hiệu thích ứng và mô phỏng giao thông tại nút giao trên hệ thống giám sát.

“Càng có nhiều thông tin, việc xử lý càng chính xác. Tuy nhiên, xét về mặt công nghệ, càng nhiều dữ liệu thì bài toán xử lý càng phức tạp và tốn kém. Vì vậy, trong thực tế, chúng ta phải tìm được sự thỏa hiệp giữa lượng thông tin cần thu thập, độ chính xác và hiệu quả triển khai”, GS.TS. Lê Hùng Lân phân tích.

Để giải bài toán đánh đổi ấy, Viettel đưa ra giải pháp Viettel ITS, một hệ sinh thái quản lý và điều hành giao thông thông minh toàn diện, kết hợp Camera AI, Big Data và IoT. Cốt lõi của giải pháp là điều khiển đèn giao thông thích ứng theo thời gian thực. Ông Đào Xuân Trường, Phó Giám đốc Trung tâm Đô thị số, Tổng công ty Giải pháp Doanh nghiệp Viettel (Viettel Solutions), mô tả hệ thống như ba bộ phận quan trọng trên cơ thể con người.

Đôi mắt là hệ thống Camera AI, quan sát mật độ, tốc độ, lưu lượng và hàng chờ phương tiện trên toàn thành phố theo thời gian thực. Chính đôi mắt này xử lý bài toán giao thông hỗn hợp của Việt Nam: vừa đếm, vừa phân loại chính xác xe máy và ô tô, vừa đo vận tốc dòng xe.

Bộ não là trung tâm xử lý, nơi dữ liệu từ camera đổ về. Các thuật toán AI và Big Data tính toán phương án tối ưu lưu lượng, rồi quyết định nên đổi chu kỳ và pha đèn thế nào cho phù hợp với tình hình thực tế.

Đôi tay là các tủ điều khiển đặt tại ngã tư. Chúng nhận lệnh từ bộ não và trực tiếp thay đổi chu kỳ đèn, pha đèn cùng đồng hồ đếm lùi.

Như vậy, camera AI không chỉ để người vận hành ngồi xem. Nó biến hình ảnh thành dữ liệu về số lượng, chủng loại, tốc độ và mật độ, làm nguyên liệu cho việc tính toán và điều khiển tự động. Nhờ vậy, thời gian đèn xanh được chia theo lưu lượng thực tế, không còn một kịch bản cứng nhắc bất kể ngoài đường đang diễn ra điều gì.

“Vấn đề là tại cùng một thời điểm, tình trạng giao thông trên toàn thành phố diễn ra khác nhau. Việc điều tiết các dòng phương tiện như thế nào để bảo đảm lưu thông tối ưu nhất là một bài toán toán học tương đối phức tạp, bởi chúng ta phải tối ưu trên quy mô toàn thành phố”, ông Đào Xuân Trường nói về nhiệm vụ của bộ não.

Đào Xuân Trường.png
Ông Đào Xuân Trường, Phó giám đốc Trung tâm Đô thị số, Tổng công ty Giải pháp Doanh nghiệp Viettel (Viettel Solutions).

Hệ thống vì thế được thiết kế với ba cấp độ linh hoạt: điều khiển thích ứng tại một nút giao đơn lẻ; điều khiển theo tuyến đường, tạo nên “Làn sóng xanh” (Green Wave) để xe chạy đúng tốc độ quy định là liên tục gặp đèn xanh; và tối ưu hóa toàn bộ mạng lưới khu vực đô thị.

Trước khi áp dụng ngoài thực địa, Viettel ITS đưa số liệu đô thị vào môi trường mô phỏng, hay còn gọi là bản sao số (Digital Twin). Tại đây, các kịch bản phân luồng được chạy thử và đánh giá theo bộ chỉ số KPI mà không làm xáo trộn giao thông thật. Song song đó, hệ thống phân tích ma trận OD (điểm đi - điểm đến) của dòng xe qua camera, GPS, thẻ thông minh, giúp cơ quan quản lý nắm được nhu cầu đi lại tổng thể để quy hoạch chủ động.