Kỳ thi quốc gia phải 'khóa' quyền can thiệp của con người ở những khâu nhạy cảm

Bài viết dưới đây là góc nhìn của PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm Kỹ thuật TPHCM: 

Gốc rễ của tiêu cực nằm ở yếu tố con người

Mỗi khi xảy ra một vụ gian lận thi cử, giải pháp thường được đưa ra là tăng cường thanh tra, siết quy chế hoặc xử lý nghiêm cán bộ vi phạm. Tuy nhiên, thực tế nhiều năm qua cho thấy các biện pháp này chỉ giải quyết phần ngọn.

Điểm chung của hầu hết các vụ việc tiêu cực là xuất phát từ sự can thiệp trực tiếp của con người vào những khâu quyết định như coi thi, chấm thi, quản lý dữ liệu hay xét tuyển.

Khi con người vẫn nắm quyền quyết định ở những mắt xích quan trọng, nguy cơ tiêu cực luôn tồn tại, dù quy định có chặt chẽ đến đâu. Vì vậy, thay vì chỉ tăng cường giám sát con người, hướng tiếp cận căn cơ hơn là sử dụng công nghệ để giảm tối đa sự can thiệp của con người ở những khâu dễ phát sinh tiêu cực.

Đó cũng là triết lý cốt lõi của mô hình thi cử mới được đề xuất: Công nghệ không chỉ hỗ trợ mà trở thành công cụ giúp bảo đảm minh bạch và công bằng cho toàn bộ hệ thống.

Xu hướng này đã được nhiều quốc gia áp dụng. Một ví dụ tiêu biểu là kỳ thi SAT của Mỹ. Từ năm 2024, SAT chuyển sang hình thức thi hoàn toàn trên máy tính với hàng loạt thay đổi đáng chú ý.

Đề thi được hệ thống tự động phân phối từ ngân hàng câu hỏi lớn, mỗi thí sinh nhận một bộ câu hỏi khác nhau. Hình thức thi thích ứng (adaptive testing) cho phép hệ thống điều chỉnh độ khó theo năng lực của người làm bài, vừa rút ngắn thời gian thi vừa nâng cao độ chính xác trong đánh giá.

Toàn bộ kết quả được xử lý tự động, giảm đáng kể sự can thiệp của con người trong khâu chấm điểm và quản lý dữ liệu. Bên cạnh đó, nhiều trường đại học tại Mỹ cũng áp dụng chính sách tuyển sinh linh hoạt, không phụ thuộc hoàn toàn vào một kỳ thi chuẩn hóa mà kết hợp nhiều tiêu chí như học bạ, hoạt động ngoại khóa, bài luận và phỏng vấn.

Tại nhiều quốc gia, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng được sử dụng để giám sát phòng thi, phát hiện hành vi bất thường và hỗ trợ chấm thi. Công nghệ giúp giảm đáng kể vai trò của con người ở những khâu từng phát sinh nhiều tiêu cực nhất.

Bài học rút ra là thay vì chỉ kiểm soát con người, cần thiết kế một hệ thống trong đó công nghệ đảm nhiệm phần lớn các công đoạn có nguy cơ bị tác động.

Đề xuất mô hình thi cử mới cho Việt Nam

Trên cơ sở đó, có thể xem xét xây dựng mô hình kết hợp giữa kỳ thi chuẩn hóa quốc gia và đánh giá quá trình học tập, trong đó công nghệ đóng vai trò trung tâm để giảm sự can thiệp chủ quan của con người.

Thi chuẩn hóa trên máy tính: Phần thi quốc gia được tổ chức trên máy tính với các môn bắt buộc gồm Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ cùng các môn lựa chọn theo định hướng Khoa học tự nhiên hoặc Khoa học xã hội.

Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở hạ tầng công nghệ. Ngân hàng câu hỏi được xây dựng với quy mô lớn, hệ thống tự động sinh đề và phân phối ngẫu nhiên cho từng thí sinh. Điều này giúp loại bỏ nguy cơ lộ đề và giảm hoàn toàn khâu in sao, vận chuyển đề thi.

Kỳ thi có thể tiến tới áp dụng hình thức thi thích ứng tương tự SAT, qua đó đánh giá năng lực chính xác hơn thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ.

Việc giám sát phòng thi cũng được đổi mới. Hệ thống camera kết hợp AI theo dõi toàn bộ quá trình làm bài, tự động phát hiện các hành vi bất thường và chỉ yêu cầu cán bộ coi thi can thiệp khi xuất hiện cảnh báo. Vai trò của giám thị chuyển từ giám sát trực tiếp sang xác minh các tình huống mà hệ thống phát hiện.

Ở khâu chấm thi, toàn bộ câu hỏi trắc nghiệm được chấm tự động. Với bài tự luận, AI có thể hỗ trợ phân tích, đối sánh và gợi ý điểm số trước khi giám khảo kiểm tra, tiến tới giảm dần tỷ lệ chấm hoàn toàn bằng con người nhưng vẫn duy trì cơ chế kiểm soát chất lượng. Mục tiêu của mô hình này là loại bỏ những công đoạn vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro tiêu cực như in đề, vận chuyển đề, chấm thủ công hay nhập điểm.

Đánh giá quá trình học tập: Một kỳ thi duy nhất khó có thể phản ánh đầy đủ năng lực của học sinh. Vì vậy, mô hình mới cần kết hợp với đánh giá quá trình học tập tại trường. Bên cạnh học bạ, học sinh có thể được đánh giá thông qua các dự án học tập, sản phẩm nghiên cứu, hồ sơ năng lực (portfolio), khả năng giải quyết vấn đề và tư duy sáng tạo.

Để tránh tình trạng mỗi trường đánh giá theo một chuẩn khác nhau, cần xây dựng hệ thống kiểm định và đối sánh chất lượng giữa các cơ sở giáo dục. Dữ liệu đánh giá được số hóa, lưu trữ tập trung và có thể kiểm tra bất cứ lúc nào. Cách tiếp cận này giúp giảm áp lực của một kỳ thi duy nhất, đồng thời khuyến khích học sinh học tập toàn diện thay vì chỉ luyện thi.

Công nghệ phải hiện diện ở toàn bộ quy trình:

Nếu coi giảm yếu tố con người là mục tiêu, công nghệ cần được tích hợp xuyên suốt quy trình tổ chức thi. Ở khâu giám sát, AI hỗ trợ phát hiện bất thường trong phòng thi.

Ở khâu chấm điểm, hệ thống tự động xử lý bài trắc nghiệm và hỗ trợ chấm tự luận.

Ở khâu quản lý dữ liệu, toàn bộ kết quả được ghi nhận tự động, lưu trữ trên hệ thống bảo mật cao. Trong tương lai có thể nghiên cứu thí điểm các công nghệ như blockchain để tăng khả năng chống chỉnh sửa dữ liệu sau khi công bố.

Ở khâu xét tuyển, phần mềm thực hiện tự động theo các tiêu chí được công khai trước, giảm tối đa sự can thiệp chủ quan. Đồng thời, hệ thống nên xây dựng các bảng điều khiển (dashboard) công khai về phổ điểm, kết quả theo địa phương, trường học và từng nhóm đối tượng. Mọi thay đổi dữ liệu đều được ghi nhận thông qua nhật ký điện tử (audit trail), giúp việc kiểm tra, truy vết trở nên minh bạch hơn. Nhờ đó, nguy cơ can thiệp vào kết quả thi được giảm đáng kể ngay từ thiết kế hệ thống.

Công bằng vùng miền là điều kiện tiên quyết: Ứng dụng công nghệ chỉ thành công nếu không tạo thêm khoảng cách giữa các nhóm học sinh. Do đó cùng với cải cách thi cử, Nhà nước cần ưu tiên đầu tư hạ tầng số cho các trường ở nông thôn, miền núi và vùng khó khăn; bảo đảm máy tính, đường truyền Internet và thiết bị phục vụ thi.

Học sinh có hoàn cảnh khó khăn cần được hỗ trợ chi phí dự thi và tiếp cận miễn phí các nền tảng học tập, luyện thi trực tuyến có chất lượng.

Các chính sách ưu tiên vùng miền vẫn cần được duy trì, theo hướng minh bạch, có kiểm soát và kết hợp với các chương trình học bổng dựa trên điều kiện kinh tế.

Đặc biệt, khi AI được sử dụng trong đánh giá và chấm thi, thuật toán cần được kiểm định thường xuyên để hạn chế nguy cơ thiên lệch đối với học sinh ở những khu vực có điều kiện học tập còn hạn chế.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là hiện đại hóa kỳ thi mà còn bảo đảm mọi học sinh, dù ở thành thị hay vùng sâu, vùng xa, đều có cơ hội tiếp cận một hệ thống đánh giá công bằng.

Hướng tới một hệ thống thi cử minh bạch và hiện đại: Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đổi mới căn bản hệ thống thi cử để vừa đáp ứng mục tiêu đánh giá năng lực, vừa hạn chế những tiêu cực từng xảy ra.

Một mô hình kết hợp kỳ thi chuẩn hóa quốc gia trên máy tính, đánh giá quá trình học tập tại trường và đa dạng hóa phương thức tuyển sinh đại học, trong đó công nghệ giữ vai trò trung tâm ở các khâu giám sát, chấm thi, quản lý dữ liệu và xét tuyển, có thể là hướng đi đáng cân nhắc.

Điều quan trọng nhất không phải là thay thế hoàn toàn con người bằng công nghệ, mà là thiết kế một hệ thống, trong đó công nghệ giúp giảm quyền can thiệp của con người vào những khâu nhạy cảm nhất. Khi đó, kỳ thi không chỉ minh bạch hơn mà còn phản ánh sát năng lực thực của học sinh, tạo nền tảng cho một hệ thống tuyển sinh đại học công bằng, hiện đại và đáng tin cậy.

Điều tuyển sinh đại học Việt Nam thiếu không phải 1 kỳ thi mà là chuẩn đánh giá

Tranh luận về việc tách kỳ thi tốt nghiệp THPT khỏi tuyển sinh đại học mới chỉ chạm đến phần ngọn của vấn đề, điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ thống đánh giá cuối cấp đủ tin cậy để các trường đại học cùng sử dụng.

Tách hai kỳ thi không phải là lời giải cho gian lận thi cử

Vụ gian lận tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang khiến đề xuất tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học tiếp tục được bàn luận. Tuy nhiên, thay vì thay đổi mô hình kỳ thi, cần nhìn vào nguyên nhân gốc rễ của các vụ gian lận.

Duy trì kỳ thi chung toàn quốc với 2 mục tiêu: Thay đổi gì để chống tiêu cực?

Từ vụ việc bất thường 147 điểm 10 Toán thi tốt nghiệp ở điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, các chuyên gia cho rằng nếu muốn tiếp tục duy trì mô hình một kỳ thi 2 mục tiêu, cần sớm khắc phục những bất cập.