Đó là đình Phúc Xá và chùa Bắc Biên - nơi thờ Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt, người con của làng An Xá xưa. Suốt hơn 1000 năm qua, người dân nơi đây vẫn một lòng gìn giữ “nét văn hiến, nhân văn” đã theo họ từ thuở khai canh lập địa.

Chuông cổ “An Xá tự chung” - bảo vật quê hương Thái úy Lý Thường Kiệt 

6fd078ee 8894 4d9c 9a35 c9fbabe5b0f8.jpg

Treo trên gác chuông trước cửa chùa Bắc Biên - nguyên có tên là An Xá Tự, sau gọi là Phúc Xá Tự - là một quả chuông đồng lớn cao 1,2m, đường kính đáy 0,65m được đúc năm Canh Ngọ, niên hiệu Chính Hòa thứ 11 (1690). Toàn thân chuông khắc dày đặc chữ Hán, tổng cộng hơn 5.500 chữ, lưu giữ nội dung của 9 sắc chỉ từ các triều vua, chúa: từ Mạc Quảng Hòa (1544-1545) đến Lê Trung hưng (Vĩnh Tộ, Đức Long, Phúc Thái, Thịnh Đức, Chính Hòa).

Giá trị đặc biệt nhất nằm ở sắc chỉ năm Thịnh Đức thứ nhất (1653). Bài minh ghi rõ: “Trung thư xá nhân đình úy Quản châu hầu phong tứ quốc tính Lý Thường Kiệt… Hàng năm phúc điền lập làm tổ địa". Đây là văn bản chính thống của triều đình xác nhận: làng An Xá (tên cũ của Phúc Xá - Bắc Biên) chính là quê hương của Thái úy Lý Thường Kiệt. Ngài được dân làng tôn làm Tổ địa.

Sắc chỉ cũng kể lại việc vua Lý Thái Tổ dời đô năm 1010: làng An Xá vốn nằm trong nội điện thành Thăng Long đã tuân lệnh di dời ra bãi giữa sông Hồng (bãi Trung Hà) để nhường đất xây dựng kinh thành. Dân không có ruộng cấy, sống bằng nghề trồng dâu nuôi tằm và được miễn mọi sưu thuế, đê điều, binh dịch.

Năm Nhâm Tý (1132), vua Lý Thần Tông ngự thuyền rồng kinh lý thấy dân phải cơ động trên thuyền tránh lũ, bèn đổi tên làng An Xá thành châu Cơ Xá (chữ “cơ” nghĩa là cơ động). Đến năm Duy Tân thứ 5 (1911), Cơ Xá đổi thành Phúc Xá. Dù tên làng thay đổi, dòng chảy lịch sử và tình cảm của người dân với Thái úy Lý Thường Kiệt chưa bao giờ đứt đoạn.

Ngày 3/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 236/QĐ-TTg, công nhận chuông chùa An Xá là Bảo vật Quốc gia. Ông Nguyễn Văn Tuyên, Phó Tiểu Ban Di tích Đình Phúc Xá chia sẻ: “Quả chuông không chỉ là hiện vật cổ mà là linh hồn của làng. Nó khắc ghi nơi sinh ra Thái úy Lý Thường Kiệt - một trong những anh hùng tiêu biểu nhất của dân tộc. Dân làng rất tự hào và cũng có trách nhiệm giữ gìn cho muôn đời sau". 

 Đình Phúc Xá - nơi thờ Thành hoàng và tướng Đào Kỳ

_DSC0081.JPG

Cạnh chùa, đình Phúc Xá (còn gọi là đình Bắc Biên) tọa lạc trên khu đất cao rộng, quay mặt ra ao sen cổ. Đình thờ 3 vị Thành hoàng làng: Minh Khiết Đại vương, Bảo Trung Đại vương, Hiếu Công Đại vương; 2 công chúa Hùng Nương và Hảo Nga - những người đã vận chuyển lương thực tiếp tế cho vua Lý Thánh Tông.

Cùng với việc thờ các vị thần, đình còn phối thờ danh tướng Đào Kỳ, một đại nguyên soái dưới thời Hai Bà Trưng được tôn là Dũng lược Tế Thế Đại vương. Tướng Đào Kỳ đã anh dũng hy sinh tại Cổ Loa năm 43 sau Công nguyên và được dân làng thờ phụng qua nhiều thế hệ.

Riêng Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt, dân làng đã tôn Ngài làm Thành hoàng làng, đồng thời là Tổ địa. Trong đình còn lưu giữ đôi câu đối khắc ghi công đức của Ngài: “Phá Tống, bình Chiêm, phò nghiệp Lý/ Giúp dân cứu nước rạng làng Cơ”.

Năm 2006, một bức tượng đồng bán thân Lý Thường Kiệt được rước vào hậu cung đình để chuẩn bị cho lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Tháng 7/2020, nhân dân lại thành kính rước tượng Thái úy vào nhà Mẫu, phối thờ cùng Đức Thánh Trần.

Lễ hội rước nước và “đồng dân hội ẩm” 

3b010a02 da84 4ae1 aeaa 0db0f244f91c.jpg

Hàng năm, cứ đến ngày mùng 6 tháng 3 âm lịch, làng Phúc Xá mở hội. Lễ hội mở đầu bằng nghi thức rước nước từ sông Hồng về đình. Đây là một nét đẹp đặc trưng của các làng cửa sông vừa cầu mong mưa thuận gió hòa vừa tri ân nguồn nước đã nuôi sống cư dân làm nghề nông, trồng dâu nuôi tằm hàng trăm năm.

Cùng với rước nước còn có nghi thức rước văn. Để tỏ lòng kính trọng với chư Thánh, bài thưa trong lễ tế được soạn thảo trang nghiêm tại Đền Ông - tọa lạc ngay trên bến sông - sau đó được rước cùng với chóe nước lấy từ sông về đình từ chiều hôm trước ngày chính hội.

Sau lễ rước là tục “đồng dân hội ẩm”: toàn dân cùng “thụ lộc” tại đình. Hương ước làng Phúc Xá ghi rõ: “Trong đình có chiếu dành cho các bà có công với làng với nước và các bà là vợ của các ông đã có ngôi thứ trong dân” (trích “Hương Ước Tăng Bổ”, mục Trung Đình Thứ Vị và Trung Đình Hành Lễ).

Đây là một nét văn hóa rất đẹp, khác hẳn quan niệm phong kiến “nữ nhân bất dự đình trung”. Trong sinh hoạt này, người dân quây quần trước đình, trân trọng thưa với Thánh về những thành tích đạt được trong năm (mùa màng, học tập, xây dựng làng văn hóa), xin Thánh phù hộ và tri ân công đức. Đó là một sinh hoạt cộng đồng rất riêng, vừa thiêng liêng vừa gần gũi, được các thế hệ gìn giữ qua bao thăng trầm.

Bên cạnh đó, lễ hội còn có rước kiệu Thánh, dâng hương, tế lễ, kết hợp các trò chơi dân gian và văn nghệ truyền thống. Đặc biệt, vào ngày mùng 2 tháng 6 âm lịch - ngày giỗ Thái úy Lý Thường Kiệt - dân làng cũng tổ chức tế lễ trang trọng.

Làng văn hóa - làng anh hùng

4526229987503184054.jpg

Không chỉ lưu giữ bảo vật quốc gia và lễ hội cổ truyền, làng Phúc Xá - Bắc Biên còn là quê hương của những người con đã ngã xuống trên khắp các mặt trận vì đất nước.

Đại đội trưởng Công binh M83, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Phú Xuyên Khung, trong Chiến dịch Điện Biên Phủ đã chỉ huy đào đường hầm 47 mét xuyên lòng đồi A1, đặt khối thuốc nổ gần một tấn, phá sập hầm ngầm cuối cùng của quân Pháp. Tiếng nổ lúc 20h30 ngày 6/5/1954 đã mở đường cho bộ đội tràn vào trung tâm tập đoàn cứ điểm, bắt sống tướng De Castries.

Cũng từ mảnh đất này, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Đại tá Nguyễn Phú Vỵ đã cầm súng qua hơn 30 trận đánh lớn, 3 lần được tặng Huân chương Chiến công. Sau hòa bình, ông trở thành “người thổi lửa” cho chiến trường miền Nam, đào tạo và cung cấp hàng vạn tân binh - trong đó có Sư đoàn 325B tiến vào giải phóng Sài Gòn năm 1975.

Riêng Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Ngọc Nại, tên tuổi ông gắn liền với một câu chuyện đặc biệt. Trong 60 ngày đêm quân dân Hà Nội chiến đấu giam chân địch, ông là Đội trưởng Đội liên lạc đặc biệt. Đêm 17/2/1947, ông cùng 7 chiến sĩ dẫn đường cho Trung đoàn Thủ đô rút khỏi Liên khu I. Sáng 19/2/1947, cả đội hy sinh trên bãi dâu Tàm Xá khi che chở cho Trung đoàn.

Năm 2015, Đài Liệt sĩ phường Ngọc Thụy được khánh thành ngay trong khuôn viên đình Phúc Xá. Tên các anh được khắc bên cạnh đài Tổ quốc ghi công. Cũng từ đây, trẻ em trong làng mỗi dịp lễ tết lại được dẫn ra bia đá, nghe kể về những người họ hàng đã nằm lại ở Điện Biên, ở Tàm Xá, ở chiến trường miền Nam.

Làng Phúc Xá - Bắc Biên có 7 Bà mẹ Việt Nam anh hùng, 181 liệt sĩ, 9 lão thành cách mạng, 11 cán bộ tiền khởi nghĩa, 20 chiến sĩ bị địch bắt tù đày và 1.596 huân, huy chương các loại.

Những con số ấy, cùng bảo vật quốc gia và lễ hội rước nước nghìn năm, đã tạo nên một làng “văn hóa - anh hùng” độc đáo bên dòng sông Hồng - nơi di sản cha ông và khí phách thời đại hòa làm một.