Vì vậy, huy động vốn tư nhân qua phương thức đối tác công tư (PPP) là giải pháp quan trọng để bổ sung nguồn lực, hướng tới mục tiêu hoàn thành hơn 5.000km đường cao tốc vào năm 2030.

Bộ Xây dựng đã đề xuất 29 dự án ưu tiên kêu gọi đầu tư PPP, với tổng vốn sơ bộ khoảng 923.000 tỷ đồng. Các dự án tập trung vào mở rộng cao tốc Bắc - Nam phía Đông, nâng cấp Vành đai 3 TPHCM, khép kín Vành đai 5 Hà Nội và phát triển các tuyến kết nối vùng.

Tuy nhiên, việc thu hút dòng vốn ngoài ngân sách cần được tháo gỡ các vướng mắc về thủ tục, tín dụng dài hạn và cơ chế chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước với nhà đầu tư.

Một đồng vốn Nhà nước huy động gần 3 đồng vốn tư nhân

Theo ông Phạm Thy Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Tài chính), PPP giúp huy động nguồn lực ngoài ngân sách, giảm áp lực cho Nhà nước, đồng thời tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia đầu tư, quản lý và khai thác công trình.

Ông cho biết, kể từ khi Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư có hiệu lực, 30 dự án được quyết định chủ trương đầu tư, trong đó 12 dự án đã ký hợp đồng, với tổng mức đầu tư khoảng 1,3 triệu tỷ đồng.

Trong số này, 24 dự án BOT có tổng vốn khoảng 390.000 tỷ đồng, gồm 103.000 tỷ đồng vốn Nhà nước và 297.000 tỷ đồng vốn của nhà đầu tư. Như vậy, mỗi đồng vốn Nhà nước đã huy động gần 3 đồng vốn ngoài ngân sách.

Các dự án tiêu biểu gồm cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, Hữu Nghị - Chi Lăng, TPHCM - Thủ Dầu Một - Chơn Thành, Tân Phú - Bảo Lộc, Dầu Giây - Tân Phú và mở rộng cao tốc TPHCM - Trung Lương - Mỹ Thuận.

Bến Lức Long Thành 6.jpg
Huy động vốn tư nhân qua PPP được kỳ vọng bổ sung nguồn lực, đẩy nhanh phát triển mạng lưới cao tốc. Ảnh minh họa: V. Hưng

Bên cạnh BOT, hình thức hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT) cũng được khôi phục. Một số dự án lớn liên quan đến sân bay Gia Bình, Trung tâm Hội nghị APEC và trục đại lộ cảnh quan sông Hồng đã được triển khai hoặc khởi công, góp phần mở rộng nguồn lực đầu tư hạ tầng.

Theo ông Phạm Thy Hùng, khung pháp lý PPP được sửa đổi theo hướng mở rộng phạm vi áp dụng, đơn giản hóa thủ tục và tăng sức hút với nhà đầu tư. Đáng chú ý, quy định về quy mô vốn tối thiểu được bãi bỏ; vốn Nhà nước có thể tham gia tới 70% tổng mức đầu tư đối với các dự án đáp ứng điều kiện.

Các quy định mới cũng đẩy mạnh phân cấp, mở rộng hình thức lựa chọn nhà đầu tư và thiết lập cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu. Luật Đường bộ năm 2024 cho phép áp dụng BOT để mở rộng cao tốc hiện hữu, nâng cấp đường bộ thành cao tốc, đồng thời bảo đảm quyền lựa chọn của người sử dụng.

Vốn vay, rủi ro doanh thu vẫn là điểm nghẽn

Dù đạt kết quả bước đầu, PPP trong lĩnh vực giao thông vẫn còn nhiều vướng mắc. Trong 30 dự án được quyết định chủ trương đầu tư, mới có 12 dự án ký hợp đồng. Thời gian chuẩn bị, lựa chọn nhà đầu tư và thu xếp vốn còn kéo dài. Nguồn vốn chủ yếu dựa vào ngân hàng thương mại với lãi suất cao, kỳ hạn ngắn, trong khi các kênh huy động vốn dài hạn chưa phát triển tương xứng.

Tính khả thi của dự án còn chịu rủi ro từ doanh thu thấp hơn dự báo, việc điều chỉnh phí chậm, giải phóng mặt bằng và thiếu vật liệu.

Với các dự án BOT ký trước ngày 1/1/2021, những tồn tại kéo dài ảnh hưởng đến niềm tin của nhà đầu tư và tổ chức tín dụng. Nghị định 122/2026/NĐ-CP quy định cơ chế xử lý vướng mắc, trong đó có chia sẻ phần giảm doanh thu và xác định chi phí bồi thường khi chấm dứt hợp đồng trước hạn.

Bộ Tài chính cho rằng cần triển khai đồng bộ các giải pháp tháo gỡ để khôi phục niềm tin, đồng thời ngăn thất thoát, lãng phí ngân sách và tài sản nhà nước.

Đối với dự án BT, thách thức chính là xác định giá trị công trình và quỹ đất thanh toán. Vì vậy, việc định giá, công khai thông tin và giám sát cần được thực hiện minh bạch, chặt chẽ.

Chọn đúng dự án, kiểm soát rủi ro

Ông Phạm Thy Hùng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật PPP, rút ngắn thủ tục và cải thiện cơ chế chia sẻ rủi ro theo nguyên tắc hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và nhà đầu tư.

Ngoài ra, ông nhấn mạnh cần đánh giá kỹ hiệu quả tài chính, khả năng tạo doanh thu và phương án hoàn vốn trước khi quyết định đầu tư theo PPP. Với dự án cần thiết nhưng không bảo đảm hiệu quả tài chính, cơ quan chức năng cần xem xét đầu tư công, sau đó nhượng quyền kinh doanh, quản lý hoặc thu phí theo hình thức phù hợp.

Bộ Tài chính cũng đề xuất ưu tiên bố trí vốn Nhà nước để thực hiện các cam kết trong hợp đồng PPP, gồm nguồn vốn cho cơ chế chia sẻ phần giảm doanh thu; đồng thời nghiên cứu tín dụng ưu đãi để nhà đầu tư tiếp cận vốn dài hạn.

Với các dự án giao thông, nguồn cung vật liệu và công tác giải phóng mặt bằng cần được đánh giá ngay từ khâu chuẩn bị. Năng lực của cơ quan có thẩm quyền tại địa phương trong đàm phán, ký kết và quản lý hợp đồng cũng cần được nâng cao.

Riêng các dự án BT, cơ quan chức năng cần tăng cường giám sát việc xác định giá trị công trình, quỹ đất thanh toán; công khai thông tin trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia và phát huy vai trò thanh tra, kiểm toán.

Huy động vốn tư nhân vì vậy không chỉ phụ thuộc vào việc mở rộng cơ chế PPP mà còn phụ thuộc khả năng lựa chọn dự án phù hợp, xây dựng phương án tài chính khả thi và kiểm soát rủi ro trong suốt vòng đời hợp đồng. Đây là điều kiện để nguồn vốn ngoài ngân sách góp phần phát triển hạ tầng giao thông, đồng thời bảo đảm hiệu quả đầu tư và lợi ích công cộng.