
Hành trình dưới chân núi Cô Tô và kho tàng kinh lá buông cổ
Men theo con đường nhỏ uốn lượn dưới chân núi Cô Tô để vào chùa Soài So (xã Tri Tôn), cái nắng gắt đầu tháng 11 như dịu hẳn dưới tán những hàng trâm cổ thụ và rặng thốt nốt chạy dọc cánh đồng. Càng đi sâu vào vùng Bảy Núi, không gian càng mở ra vẻ yên bình, để rồi từ giữa màu xanh của núi đồi, những mái tháp nhọn cong vút của các ngôi chùa Khmer dần lộ diện.

Tìm vào căn phòng nhỏ nằm khiêm tốn phía sau chính điện chùa Soài So, hình ảnh đầu tiên hiện ra trước mắt chúng tôi là Hòa thượng Chau Ty, Nghệ nhân Nhân dân và là truyền nhân đời thứ 9 của nghệ thuật khắc kinh lá buông. Ở tuổi 84, đôi bàn tay hằn sâu nếp nhăn thời gian của vị sư trụ trì vẫn cẩn trọng lật mở từng bộ kinh cổ đã ngả màu vàng sẫm. Những dòng chữ Khmer cổ hiện lên sắc nét, đều đặn đến kinh ngạc, chứng minh cho một nét kỹ thuật thủ công tinh xảo đã tồn tại qua hàng trăm năm.
Toàn tỉnh An Giang hiện còn lưu giữ khoảng 170 bộ kinh lá buông với hơn 900 quyển, có tuổi đời chừng 120 năm, tập trung chủ yếu tại các ngôi chùa Khmer thuộc Tri Tôn và Tịnh Biên. Trong đó, riêng chùa Xvay Ton đang bảo quản hơn 100 bộ kinh nguyên vẹn và từng được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục "Ngôi chùa lưu giữ nhiều bộ kinh lá buông nhất Việt Nam", vào năm 2006.
Nhận thức rõ giá trị đặc biệt này, năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa "Tri thức và kỹ thuật viết chữ trên lá buông của người Khmer tỉnh An Giang", vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Riêng cá nhân Hòa thượng Chau Ty cũng lần lượt được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vào năm 2015 và Nghệ nhân Nhân dân vào năm 2019.

Nhớ lại cơ duyên đến với nghề, Hòa thượng Chau Ty bồi hồi kể rằng, tất cả bắt đầu từ những ngày đầu ông mới xuất gia. Khi ấy sách in vô cùng khan hiếm, việc học giáo lý nhà Phật của các sư trẻ chủ yếu dựa vào những bộ kinh khắc trên lá buông do tiền nhân truyền lại.
Từ niềm say mê ban đầu, ông được cụ Chau Riêng tận tình truyền dạy từng công đoạn: từ chọn lá, phơi sương, hơ lửa cho đến thao tác rạch từng nét chữ Khmer cổ. Nhờ tính kiên trì, ông mau chóng nắm vững bí quyết và đã gắn bó với công việc này suốt hơn nửa thế kỷ, để lại hàng chục bộ kinh quý giá cho nhiều ngôi chùa trong vùng.


Kỳ công tạo tác kinh lá buông và tâm huyết người nối nghiệp
Chế tác nên một bộ kinh lá buông hoàn chỉnh đòi hỏi sự khéo léo, lòng nhẫn nại bền bỉ và vốn hiểu biết sâu sắc về giáo lý Phật giáo, lẫn ngôn ngữ Khmer cổ. Mỗi bộ kinh là kết quả của hàng chục công đoạn tỉ mỉ kéo dài nhiều tháng. Hòa thượng Chau Ty ví công việc này như việc chăm sóc một mầm cây, bởi chỉ cần vội vã hay sơ suất ở một khâu nhỏ, cả bộ kinh xem như phải bỏ đi hoàn toàn.
Quá trình bắt đầu từ việc tìm kiếm lá buông. Trước kia, cây buông mọc tự nhiên rất nhiều trên các triền núi vùng Bảy Núi. Hiện nay rừng thu hẹp, nguồn nguyên liệu trở nên khan hiếm, nên nghệ nhân phải tìm mua lá từ Campuchia. Bề rộng chiếc lá tiêu chuẩn cần đạt khoảng 5cm, dài tầm 60cm và bề mặt ít gân nổi. Lá quá già gân sẽ cứng khó rạch chữ, còn lá quá non lại rất dễ bị mối mọt phá hỏng sau vài năm.
Lá sau khi thu hoạch được phơi dưới nắng gắt ban ngày rồi đưa ra hứng sương vào ban đêm. Chu trình "dầm nắng dội sương" này lặp đi lặp lại từ nửa tháng đến gần một tháng, giúp lá giữ độ dẻo và đạt độ khô vừa phải. Tiếp theo là bước hơ lửa nhỏ để loại bỏ hoàn toàn ẩm mốc cùng côn trùng, tạo tiền đề cho lá buông tồn tại hàng trăm năm. Sau đó, từng tấm lá được bào nhẵn, cắt gọt đều đặn và rạch các dòng kẻ song song làm thước đo trước khi nghệ nhân dùng mũi thép rạch trực tiếp từng ký tự lên mặt lá.

Nghề viết kinh trên lá buông không có đường tắt mà đòi hỏi khả năng kiểm soát lực tay cực kỳ chính xác. Anh Kim Som Ry Thi, người học trò gắn bó lâu nhất với Hòa thượng Chau Ty, nhớ lại những ngày đầu học nghề từng làm thủng và rách lá rất nhiều lần vì chưa quen lực cầm bút. Sau 4 năm miệt mài học hỏi và rèn luyện tâm tính, anh mới được sư phụ tin tưởng cho trực tiếp khắc kinh. Đến nay, anh đã có thể tự tay khắc nhiều bộ kinh cúng dường cho các chùa theo nguyện vọng của phật tử.
Theo anh Kim Som Ry Thi, khó khăn lớn nhất của người học không nằm ở thao tác cầm mũi khắc, mà ở quá trình tích lũy tri thức chữ cổ. Người viết phải nắm vững cả chữ Khmer cổ để bảo tồn giá trị gốc, vừa phải hiểu cách chuyển tải sang chữ Khmer hiện đại để thuận tiện cho việc đọc và nghiên cứu của người dùng ngày nay. Chính sự am hiểu song song đó mới giúp nét khắc giữ nguyên giá trị tâm linh và văn hóa.
Tiếp sức bảo tồn kinh lá buông, khơi dậy khát vọng vươn xa
Dù tuổi đã cao và đôi mắt mờ dần khiến việc trực tiếp chạm khắc không còn thuận tiện như xưa, Hòa thượng Chau Ty chưa bao giờ ngừng trăn trở về tương lai di sản. Nhìn lại chặng đường cả đời gắn bó, ông không khỏi xúc động khi tri thức của dân tộc mình được xã hội quan tâm, tôn vinh. Niềm vui ấy không chỉ dành riêng cho ông mà còn là niềm tự hào chung của toàn thể đồng bào Khmer vùng Bảy Núi.
Trước nguy cơ mai một do lực lượng kế cận còn mỏng và kinh phí bảo quản kinh cổ còn hạn chế, chính quyền địa phương đã tích cực phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh An Giang tổ chức các lớp truyền dạy do chính Hòa thượng Chau Ty hướng dẫn. Tại đây, các học viên không chỉ học kỹ thuật chọn lá, khắc chữ, nhuộm mực mà còn được khơi dậy lòng tự hào dân tộc và ý thức trách nhiệm gìn giữ ngôn ngữ Khmer cổ.


Bà Phạm Thị Kiều Oanh, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tri Tôn cho biết, di sản viết chữ trên lá buông là biểu tượng bản sắc văn hóa vô giá của địa phương. Trong thời gian tới, Tri Tôn tiếp tục duy trì các lớp truyền dạy gắn với trải nghiệm thực hành, nghiên cứu cơ chế hỗ trợ kinh phí cho nghệ nhân và học viên, đồng thời xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng. Việc đưa hoạt động trải nghiệm khắc chữ trên lá buông vào các tour tham quan chùa Khmer, hứa hẹn tạo nên sức hút du lịch văn hóa bền vững, giúp du khách tận mắt chứng kiến quy trình tạo tác kỳ công.
Nhằm bảo tồn chuyên sâu, năm 2021, UBND tỉnh An Giang đã phê duyệt đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản này đến năm 2030. Đáng chú ý, An Giang đang đặt ra lộ trình từng bước lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận "Tri thức và kỹ thuật viết chữ trên lá buông của người Khmer tỉnh An Giang" là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, dự kiến triển khai giai đoạn 2028 - 2033.
Từ những trang kinh lá ngả màu thời gian nơi nếp chùa tĩnh lặng dưới chân núi Cô Tô, ngọn lửa di sản đang tiếp tục được thắp sáng. Với sự đồng lòng của nghệ nhân, thế hệ tiếp nối cùng chính quyền địa phương, tri thức độc đáo của người Khmer không chỉ được gìn giữ qua từng nét khắc miệt mài mà còn sẵn sàng vươn xa trên bản đồ văn hóa thế giới.


