Làng nghề truyền thống Việt Nam từ lâu đã được nhìn nhận như “bảo tàng sống” lưu giữ tinh hoa văn hóa, kỹ thuật thủ công và tri thức bản địa của nhiều thế hệ. Báo cáo về “Vai trò của OCOP và du lịch nông thôn gắn với bảo tồn và phát triển làng nghề ở Việt Nam” của Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn – Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, cả nước hiện có 263 nghề truyền thống cùng 1.975 làng nghề và làng nghề truyền thống đã được công nhận, trong đó có 1.308 làng nghề và 667 làng truyền thống. Đây là lực lượng giữ vai trò đặc biệt trong cơ cấu kinh tế – văn hóa nông thôn, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho hàng triệu lao động.
Sau nhiều năm phát triển, các nghề như thêu ren, dệt lụa, gốm sứ, sơn mài, khảm trai, mây tre cói lá hay các nghề mới gắn với công nghiệp hóa như bảo quản, chế biến nông sản tiếp tục được khôi phục mạnh mẽ. Đến cuối năm 2024, cả nước đã khôi phục, bảo tồn 63 nghề truyền thống và 81 làng nghề có nguy cơ mai một, cho thấy những nỗ lực rõ rệt trong gìn giữ di sản làng nghề.
Tuy nhiên, để những giá trị văn hóa này không chỉ tồn tại mà còn phát triển, nâng tầm thương mại và tăng sức cạnh tranh, cần một cơ chế hỗ trợ bài bản. Đó chính là vai trò nổi bật của Chương trình OCOP.
Theo báo cáo, Chương trình OCOP chính thức được triển khai từ năm 2018 với mục tiêu khai thác thế mạnh địa phương, phát triển sản phẩm đặc trưng và thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị. Tính đến nay, 342/1.975 làng nghề và làng nghề truyền thống đã có sản phẩm đạt chuẩn OCOP, chiếm 17,32%. Đây là con số thể hiện rõ sự chuyển dịch từ sản xuất nhỏ lẻ sang tiêu chuẩn hóa, đáp ứng yêu cầu thị trường.
Điểm nổi bật nhất được Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn nhấn mạnh là bước tiến về chất lượng sản phẩm OCOP. Đến năm 2024, cả nước đã có 51 sản phẩm OCOP 5 sao, 77 sản phẩm tiềm năng 5 sao, 3.573 sản phẩm 4 sao, 11.889 sản phẩm 3 sao.
Sự dịch chuyển mạnh mẽ này cho thấy chương trình không chỉ tăng “lượng” mà còn tập trung nâng “chất”, thông qua việc chuẩn hóa quy trình, truy xuất nguồn gốc, bảo đảm an toàn thực phẩm và cải tiến thiết kế bao bì. Những sản phẩm làng nghề vốn giàu bản sắc truyền thống giờ đây được nâng giá trị thông qua tiêu chuẩn hóa, nhờ vậy đủ sức bước vào các thị trường lớn hơn.
Một trong những nhóm sản phẩm có sự tăng trưởng ấn tượng nhất chính là thủ công mỹ nghệ. Theo báo cáo, số lượng sản phẩm OCOP của nhóm này tăng từ 44 lên 1.277 sản phẩm chỉ trong một giai đoạn ngắn. Đây là bằng chứng cho thấy tiềm năng thương mại hóa của các giá trị văn hóa truyền thống đang được khai mở hiệu quả.
Những sản phẩm như dệt thổ cẩm, gốm sứ, mây tre đan vốn mang đậm dấu ấn văn hóa vùng miền, nay được hoàn thiện hơn về tiêu chuẩn chất lượng, khả năng truy xuất, mẫu mã hiện đại, giúp nâng cao giá trị kinh tế và tạo thêm nguồn thu nhập ổn định cho người dân.
Không chỉ góp phần tiêu thụ sản phẩm, OCOP còn tạo ra áp lực đổi mới tích cực. Các cơ sở sản xuất buộc phải cải tiến quy trình, chú trọng bảo vệ môi trường làng nghề và giữ gìn cảnh quan truyền thống. Điều này giúp làng nghề phát triển hài hòa, đảm bảo cả hiệu quả kinh tế lẫn bền vững văn hóa.
Từ góc nhìn của Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, OCOP không chỉ là chương trình kinh tế mà còn là công cụ định vị lại giá trị của làng nghề trong bối cảnh phát triển hiện đại. Khi sản phẩm thủ công được chuẩn hóa, được gắn sao đánh giá và được quản lý chất lượng đồng bộ, chúng trở thành đại diện tiêu biểu của văn hóa địa phương.
Nhờ OCOP, nhiều sản phẩm nghề truyền thống vốn chỉ tiêu thụ trong phạm vi nhỏ nay vươn ra thị trường rộng hơn. Người nghệ nhân – vốn là “người giữ hồn” làng nghề – cũng có thêm động lực để theo nghề khi thu nhập và giá trị lao động được ghi nhận rõ rệt.
.svg){kind=icon}
