Sẽ hết bị hành hạ vì cuốn hộ khẩu quyền lực

Nguyễn Khắc Giang Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách - VEPR

Sẽ còn rất nhiều điều cần thời gian để thực hiện. Nhưng có lẽ với những người từng bị “hành hạ” bởi hộ khẩu, đó là sự chờ đợi đáng giá.

Sẽ còn rất nhiều điều cần thời gian để thực hiện. Nhưng có lẽ với những người từng bị “hành hạ” bởi hộ khẩu, đó là sự chờ đợi đáng giá.

Hộ khẩu sắp trở thành quá khứ. Tuần  qua, chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 112, trong đó có quyết định bãi bỏ quản lý cư trú bằng sổ Hộ khẩu và sổ tạm trú.

Hơn 30 năm kể từ khi chính sách Đổi mới được thực thi, sổ hộ khẩu có thể nói là “di sản” lớn nhất còn lại của thời kỳ bao cấp. Và đó là di sản mà không mấy ai mong muốn giữ lại. Có lẽ không cần những nghiên cứu về hộ khẩu, mà đã được cả cơ quan quản lý nhà nước và khối dân sự thực hiện rất nhiều, thì mỗi người đều có thể đưa ra được những bức xúc riêng của cá nhân với cuốn sổ đầy quyền lực này.

Hộ khẩu, tưởng như chỉ là cách ghi danh địa chỉ cư trú, được gắn liền với các quyền lợi về mọi mặt của người dân – từ tiếp cận bảo hiểm y tế, mua nhà, đăng ký xe, hay làm thủ tục nhập học cho con, hay thậm chí là dịch vụ điện, nước. Từ một tờ giấy quản lý đơn thuần, hộ khẩu trở thành căn cứ để phân biệt đối xử với các công dân khác nhau, là biểu tượng của khoảng cách giữa thành phố - nông thôn, giữa “dân gốc” và dân “nhập cư”, hay xa hơn, giữa giàu và nghèo.   

Hộ khẩu tiện cho quản lý nhà nước, bởi nó cung cấp hệ thống thông tin vô cùng chặt chẽ và chuẩn xác về quá trình cư trú của người dân. Thế nhưng, hệ thống đó chỉ hoạt động hiệu quả trong điều kiện “tĩnh” – khi người dân ít di chuyển nơi sinh sống. Khi nền kinh tế ngày càng phát triển, Việt Nam trở thành một trong những quốc gia có tốc độ đô thị hoá nhanh nhất châu Á, thì hộ khẩu trở thành gánh nặng cho cuộc sống của người dân.  

{keywords}
Ảnh minh họa: TTO

Chính vì vậy, việc xoá bỏ hộ khẩu theo Nghị quyết mới của Chính phủ chắc chắn sẽ nhận được sự đồng tình của người dân. Tuy nhiên, nhiều người cũng lo ngại rằng việc xoá hộ khẩu chỉ là “bình mới rượu cũ”, nếu cách quản lý dựa vào nơi cư trú như hiện tại không thay đổi. Lúc đó, chỉ có tên gọi “hộ khẩu” là thay đổi, còn sự phiền hà cho người dân vẫn giữ nguyên. 

Nỗi lo đó là có cơ sở. Theo nghiên cứu của tôi, từ khi ra đời ở miền Bắc vào năm 1954, tính đến năm 2015 đã có đến gần 700 văn bản quy phạm pháp luật có liên quan đến hộ khẩu. Tính đến cả các văn bản ở địa phương, con số này có thể lên đến gần 2.000. Bởi vậy, xoá hộ khẩu, giấy tạm trú trong việc quản lý cư trú chỉ là bước đầu tiên trong quá trình rất dài nhằm chỉnh sửa những quy định gắn liền với nó.  

Chính phủ đã có những bước chuẩn bị rất lâu để bắt đầu cho Nghị quyết 112 năm nay. Cách đây hơn 10 năm, việc bỏ hộ khẩu cũng đã được thảo luận hết sức sôi nổi ở các kì họp Quốc hội. Tuy nhiên, Luật Cư trú năm 2006 khi đó đã quyết định không thay đổi, bởi không có “điều kiện thực hiện”. Đến khi Luật này được sửa đổi vào năm 2013, câu chuyện hộ khẩu lại được các đại biểu Quốc hội đề cập, và thêm một lần bị gác lại. 

“Điều kiện thực hiện” chỉ xuất hiện khi Luật Căn cước Công dân và Luật Hộ tịch được thông qua vào năm 2014, khi hai bộ luật trên đặt nền móng để xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu điện tử quốc gia về dân cư, hộ tịch, và căn cước công dân. Nếu đúng như dự kiến, vào năm 2020 khi Đề án 896 về xây dựng cơ sở dữ liệu dân cư được hoàn thành, hộ khẩu, cùng với các loại giấy tờ hành chính quen thuộc như giấy khai sinh, chứng minh thư,… sẽ đủ điều kiện được “khai tử”.

Xoá bỏ hộ khẩu sẽ còn cần rất nhiều thời gian và nỗ lực, ít nhất là trong 3 năm tới khi cơ sở dữ liệu điện tử quốc gia về dân cư được hoàn thiện. Các cơ quan chức năng, đặc biệt là Quốc hội, Bộ Tư pháp, Bộ Công an, cùng các cơ quan quản lý địa phương sẽ phải làm việc vất vả để giải quyết các vấn đề về pháp luật và hành chính có liên quan.

Người dân cũng cần phải kiên nhẫn, bởi Nghị quyết 112 không có nghĩa là những phiền toái xung quanh vấn đề hộ khẩu sẽ không còn. Chúng ta phải chấp nhận một khoảng thời gian “quá độ” để các loại giấy tờ thay thế có hiệu lực, cũng như để bộ máy nhà nước làm quen với tư duy quản lý kiểu mới, hướng đến phục vụ người dân thay vì chỉ cần tiện lợi cho mình.

Xoá bỏ tư duy “hộ khẩu” là điều không dễ, đặc biệt là trong các vấn đề liên quan đến lợi ích dân sinh của người dân như tiếp cận các dịch vụ công cơ bản (điện, nước, y tế, giáo dục), đặc biệt khi mức chênh lệch về chất lượng dịch vụ ở nhiều địa phương là rất khác nhau. Khi không còn bị hộ khẩu ràng buộc, nguy cơ quá tải dịch vụ ở các thành phố lớn là cao. Áp dụng nguyên tắc thị trường – đồng nghĩa với việc đẩy giá dịch vụ lên theo từng địa phương – có thể giải quyết vấn đề này, nhưng lại tạo ra bất bình đẳng giữa quyền lợi của các công dân.

Vì thế, điều quan trọng là nhà nước phải cải thiện được chất lượng quản trị, dịch vụ công một cách đồng đều, nhằm tránh tình trạng “vượt tuyến” về y tế hay giáo dục. Đồng thời, cần khuyến khích tư nhân tham gia vào cung cấp các dịch vụ công để giảm tải bớt cho bộ máy nhà nước. Đây cũng chính là hàm ý quan trọng nhất của mô hình “tăng trưởng bao trùm” (inclusive growth) mà World Bank gợi ý cho Việt Nam.

Tất cả những điều trên cần thời gian để thực hiện. Nhưng có lẽ với những người từng bị “hành hạ” bởi hộ khẩu, đó là sự chờ đợi đáng giá.

Nguyễn Khắc Giang

Khi ‘xã hội đen’, băng nhóm Facebook đáng sợ không kém đời thực

Khi ‘xã hội đen’, băng nhóm Facebook đáng sợ không kém đời thực

Rồi sẽ có thêm bao nhiêu nạn nhân nữa khi mà Facebook không quan tâm đến việc nội dung status ấy là gì, chỉ quan tâm họ bỏ bao nhiêu tiền để chạy quảng cáo.

"Người Việt Nam đang làm xiếc chứ đâu phải lái xe"

"Người Việt Nam đang làm xiếc chứ đâu phải lái xe"

Mấy chục năm trôi qua, trong cái nhìn của người nước ngoài về giao thông Việt Nam vẫn là "đang làm xiếc trên đường"!

Đại sứ Ted Osius: “Việt Nam luôn đặc biệt trong trái tim tôi"

Đại sứ Ted Osius: “Việt Nam luôn đặc biệt trong trái tim tôi"

Hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trên cương vị đại sứ Mỹ tại Việt Nam, hôm nay (4/11) ông Ted Osius cùng gia đình trở về quê hương. 

Dám ước mơ, nhưng bao nhiêu người Việt dám ‘phượt” như Đăng Khoa?

Dám ước mơ, nhưng bao nhiêu người Việt dám ‘phượt” như Đăng Khoa?

Thử hỏi sau “cơn sốt Trần Đặng Đăng Khoa”, sẽ có bao nhiêu người bắt tay lập kế hoạch của chính mình.

tin nổi bật

Giảm thuế xăng dầu, dân chờ làn gió mát giữa nắng hè

Bộ Tài chính đã trình Thủ tướng phương án giảm thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế giá trị gia tăng đối với xăng dầu sau khi tham mưu điều chỉnh giảm thuế bảo vệ môi trường xuống mức sàn từ đầu tháng 8 đến cuối năm.

ASEAN trong vòng xoáy quan hệ Mỹ - Trung

Việc ASEAN không chọn bên trong cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung có nghĩa là khối này đang tìm kiếm sự cân bằng giữa kinh tế và an ninh.

Giảm thuế xăng dầu là cấp bách hơn bao giờ hết

“Chị cho em 50 ngàn tiền xăng. À, 30 ngàn thôi”. “Chị cho 100 ngàn. Thôi, 70 ngàn”. Những lời hội thoại này tôi nghe được khi đứng quan sát dòng người xếp hàng mua xăng hôm qua.

Các quốc đảo Thái Bình Dương trong ‘vòng ngắm’ của Trung Quốc

Chuyến thăm kéo dài 10 ngày của Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị tới các quần đảo Thái Bình Dương giàu tài nguyên đã đưa nơi từng bị coi là "vùng nước khuất ngoại giao" trở thành tâm điểm chú ý trên bản đồ địa chính trị thế giới.

Hết lo 'kỷ luật nhiều như thế lấy ai để làm việc'

Tiếp xúc với cử tri Hà Nội ngày 23/6, Tổng bí thư nhắc lại câu nói “kỷ luật nhiều như thế lấy ai để làm việc”. Câu nói này xuất phát từ một vị lãnh đạo Quốc hội trước đây và từng gây xôn xao dư luận.

Suy thoái kinh tế và Zero Covid đe dọa tham vọng toàn cầu của Trung Quốc

Cảnh báo của Thủ tướng Lý Khắc Cường về việc Trung Quốc đối mặt với thách thức do kiểm soát Covid-19 nghiêm ngặt làm dấy lên lo ngại về nguy cơ giảm tốc, thậm chí suy thoái kinh tế lớn nhất trong nhiều thập kỷ.

Tác động của khủng hoảng kép đến kinh tế Việt Nam

Những hệ lụy của khủng hoảng kép trên thế giới đã nêu trong bài trước sẽ có thể ảnh hưởng xấu đến phục hồi kinh tế đến nước ta như thế nào?

Khủng hoảng kép chưa từng có tiền lệ

Cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu lần này có 2 đặc điểm nổi bật, chưa có tiền lệ so với các cuộc khủng hoảng trước mà nhân loại từng chứng kiến.

Đường cao tốc tây - ta và câu chuyện quản lý

Các cơ quan đang bàn nhiều đến việc tính lại các tổng cục và tương đương tại các bộ, cơ quan ngang bộ, trong đó có phương án tách Tổng cục Đường bộ Việt Nam thành Cục Đường bộ và Cục Đường cao tốc.

Khẩu trang và miễn dịch cộng đồng

Gần đây, tôi đến một cơ quan nhà nước nhưng không được cho vào. Những người bảo vệ - trong khi không hề đeo khẩu trang - dứt khoát không cho tôi đi qua cổng vì không có khẩu trang.

Nữ Vụ trưởng báo chí và chuyện cầm bút

Trợ lý Bộ trưởng, Vụ trưởng Vụ Thông tin báo chí, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Lê Thị Thu Hằng cho rằng, làm báo không chỉ là chuyển tải thông tin mà còn có sứ mệnh dẫn dắt.

Nhà báo cần khơi gợi năng lượng tích cực, để người khó khăn vẫn thấy đường đi

Khi đặt bút viết, cần khơi gợi được năng lượng tích cực trong mỗi con người, để họ thấy rằng trong cái khó vẫn tìm thấy đường đi, Bộ trưởng Lê Minh Hoan chia sẻ về nghề báo.

Viết giữa hai dòng chữ trên báo và trên Facebook

Gần đây, trên Facebook tôi viết một status ngắn phê phán một bức ảnh chụp tấm áp phích cổ động SEA Games 31. Tấm áp phích đó có tận 5 lỗi ngữ pháp rất ngớ ngẩn, cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt, ví dụ, “Đại hội thể thao Đông Lam Á”, “Welcom”.

Khát vọng tạo nên tính cách người Israel

Ở phần 2 cuộc bàn tròn trực tuyến với Tuần Việt Nam, Đại sứ Nadav Eshcar chia sẻ về khát vọng lập quốc, xây dựng đất nước của người Israel, về tình cảm của gia đình ông những năm tháng sống tại Việt Nam.

Công nghệ làm nên phép màu Israel

Tuần Việt Nam trò truyện trực tuyến với Đại sứ Israel tại Việt Nam Nadav Eshcar về "cây đũa thần" công nghệ làm nên phép màu trên con đường phát triển quốc gia.